Tom Bober, βιβλιοθηκονόμος, Clayton, Μιζούρι.
Πρόσφατα, ένα απόγευμα του Σεπτεμβρίου, περίπου 30 μαθητές της Δ' και Ε' Δημοτικού από το δημοτικό σχολείο RM Captain στο Clayton του Μιζούρι, συγκεντρώθηκαν στη σχολική βιβλιοθήκη, κρατώντας τα γεύματά τους. Άκουγαν με απόλυτη προσήλωση τον Tom Bober, τον σχολικό βιβλιοθηκονόμο, να διαβάζει δυνατά από το βιβλίο «Ήρωες» (Heroes) — ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια της επίθεσης στο Περλ Χάρμπορ και ακολουθεί δύο 13χρονους κολλητούς φίλους, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με σημαντικά ζητήματα: τον ηρωισμό, την απώλεια της παιδικής αθωότητας και τις προκαταλήψεις σε καιρό πολέμου. Ακριβώς τη στιγμή που ο Bober έφτασε σε μια σκηνή γεμάτη αγωνία, ολοκληρώθηκε το καθημερινό εικοσάλεπτο πρόγραμμα «γεύμα και ακρόαση». «Όλοι διαμαρτυρήθηκαν που σταματήσαμε», είπε ο Bober. Κρίνοντας από την ανταπόκριση των μαθητών, είναι πιθανό να επιστρέψουν στη βιβλιοθήκη κατά τη διάρκεια του επόμενου διαλείμματος για το μεσημεριανό γεύμα —καθώς και στα επόμενα— μέχρι ο Bober να ολοκληρώσει την ανάγνωση του βιβλίου.
Η καθημερινή δραστηριότητα «μεσημεριανό γεύμα και ανάγνωση» είναι προαιρετική και προσελκύει από λίγους έως και την πλειονότητα των μαθητών της 4ης και 5ης τάξης του σχολείου, ανάλογα με τη δημοτικότητα του βιβλίου. Αφού ολοκληρωθεί η ανάγνωση ενός βιβλίου, γίνεται ένα διάλειμμα μερικών εβδομάδων πριν ξεκινήσει το επόμενο.
Ο Bober οργανώνει επίσης εναλλασσόμενες συνεδρίες ανάγνωσης για τους μαθητές της 2ης και 3ης τάξης, ώστε να εξυπηρετηθούν τα διαφορετικά διαλείμματα για το μεσημεριανό γεύμα που έχουν οι συγκεκριμένες τάξεις.
Αυτές οι συνεδρίες αποτελούν μόνο έναν από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους ο Bober και άλλοι σχολικοί βιβλιοθηκονόμοι στη σχολική περιφέρεια του Clayton εργάζονται —συχνά σε συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς της τάξης— για να καλλιεργήσουν μια κουλτούρα ανάγνωσης στα σχολεία τους.
Οι σχολικές βιβλιοθήκες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διδασκαλία και τη μάθηση, δήλωσε η Milena Garganigo, βοηθός διευθύντρια εκπαίδευσης και μάθησης της σχολικής περιφέρειας. «Η εστίασή μας στο να ερχόμαστε σε επαφή με πλούσια λογοτεχνικά έργα και στο να δείχνουμε, μέσω παραδειγμάτων, πώς να συζητάμε για όσα διαβάζουμε, έχει βοηθήσει τους μαθητές να εξελιχθούν ως αναγνώστες», ανέφερε.
Η πρωτοβουλία στο Clayton αποτελεί απάντηση σε μια αυξανόμενη ανησυχία των εκπαιδευτικών σχετικά με την ανάγνωση: Πολλοί μαθητές δεν διαβάζουν αρκετά, ενώ παράλληλα φαίνεται να συμμετέχουν λιγότερο ενεργά ή να δυσκολεύονται να διατηρήσουν το ενδιαφέρον τους για τα κείμενα.
Δεν πρόκειται για μια τάση που περιορίζεται μόνο στους νέους: Άνθρωποι κάθε ηλικίας διαβάζουν, γενικά, λιγότερο από ποτέ για λόγους ψυχαγωγίας. Ωστόσο, για τους νέους, η μείωση του όγκου της ανάγνωσης αποτελεί πιθανότατα έναν από τους παράγοντες που έχουν συμβάλει σε μια γενικευμένη —σε εθνικό αλλά και παγκόσμιο επίπεδο— κάμψη της αναγνωστικής ικανότητας.
Την τελευταία δεκαετία, πολλά σχολεία έχουν εργαστεί για να βελτιώσουν την ικανότητα των μαθητών να αποκωδικοποιούν το κείμενο. Ωστόσο, αυτό δεν μεταφράζεται αυτόματα σε βαθιά ενασχόληση με την ανάγνωση. Εδώ είναι που έρχεται στο προσκήνιο η καλλιέργεια μιας κουλτούρας ανάγνωσης, επισημαίνουν οι ειδικοί. Και παρόλο που δεν εγγυάται ότι όλοι οι μαθητές θα διαβάζουν στον ελεύθερο χρόνο τους, σίγουρα καλλιεργεί τέτοιες συνήθειες σε πολλούς από αυτούς.
«Στο σχολείο μας, αποτελεί μέρος της κουλτούρας μας να δίνουμε προτεραιότητα όχι μόνο στο να διασφαλίσουμε ότι τα παιδιά διαθέτουν τις δεξιότητες και την κατανόηση της διαδικασίας της ανάγνωσης, αλλά και στο να αγαπήσουν το διάβασμα. Να βρουν βιβλία με τα οποία πραγματικά ταυτίζονται», δήλωσε η Eileen McGaughey, ειδικός στην εκπαιδευτική τεχνολογία και πρώην δασκάλα της Δ' Δημοτικού στο δημοτικό σχολείο RM Captain. Η ίδια συνεργάζεται με τον Bober για τον εντοπισμό βιβλίων που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον και προσφέρονται για ανάγνωση από ευχαρίστηση — ακόμη και για μαθητές που είναι διστακτικοί απέναντι στο διάβασμα.
Η καλλιέργεια μιας κουλτούρας ανάγνωσης στο σχολικό περιβάλλον
Οι ειδικοί στον γραμματισμό τονίζουν εδώ και καιρό τη σημασία του όγκου της ανάγνωσης: πολλές έρευνες καταδεικνύουν μια συσχέτιση μεταξύ της ποσότητας της ανάγνωσης και της συνολικής αναγνωστικής ικανότητας —κάτι που παραπέμπει στο «φαινόμενο του Ματθαίου» (Matthew effect) όσον αφορά την ανάγνωση: όσοι διαβάζουν περισσότερο, τόσο καλύτεροι γίνονται σε αυτήν.
Τα σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν μπορούν να ελέγξουν τι συμβαίνει εκτός των σχολικών αιθουσών· γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, ιστορικά, τα σχολεία επιδιώκουν να δώσουν έμφαση στην ανάγνωση για ευχαρίστηση. Η έρευνα δείχνει ότι αυτή η πρακτική όχι μόνο βοηθά τους μαθητές να γίνουν καλύτεροι αναγνώστες, αλλά συνδέεται επίσης με μια σειρά από άλλες σημαντικές δεξιότητες: βελτιωμένη γλωσσική ανάπτυξη, υψηλότερες ακαδημαϊκές επιδόσεις, ακόμη και μείωση των συμπτωμάτων άγχους και των προβλημάτων συμπεριφοράς.
«Η ανάγνωση για ευχαρίστηση —ιδιαίτερα η λογοτεχνία μυθοπλασίας— έχει μια μοναδική ιδιότητα: μας εμπνέει να αφήσουμε στην άκρη τη δική μας οπτική γωνία και να υιοθετήσουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματα των άλλων», επισημαίνει η Maryanne Wolf, ειδική στον γραμματισμό και διευθύντρια του Κέντρου για τη Δυσλεξία, τους Διαφορετικούς Τρόπους Μάθησης και την Κοινωνική Δικαιοσύνη (Center for Dyslexia, Diverse Learners, and Social Justice) στη Σχολή Εκπαίδευσης του UCLA. «Τα μυθιστορήματα μάς προσφέρουν ένα επιπλέον, μοναδικό σύνολο παραθύρων προς τον κόσμο μας».
Την ίδια στιγμή, οι πολιτείες επιδιώκουν να βελτιώσουν το επίπεδο αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών, θεσπίζοντας νομοθεσία και διαθέτοντας πόρους για την υποστήριξη διδακτικών πρακτικών γραμματισμού που βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Κατά συνέπεια, οι εκπαιδευτικοί δίνουν ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στη διδασκαλία που εστιάζει στον τρόπο ανάγνωσης. Πρόκειται για έναν σημαντικό στόχο, ωστόσο —όπως έχουν επισημάνει ακόμη και ειδικοί στον τομέα της ανάγνωσης— ενδέχεται να οδηγήσει σε υπερβολές: τα παιδιά χρειάζονται τη διδασκαλία της σχέσης γραμμάτων-ήχων, αλλά θα πρέπει να εφαρμόζουν τις γνώσεις τους σε πραγματικά κείμενα το συντομότερο δυνατό.
Υπάρχουν ελάχιστα εμπειρικά στοιχεία που να δείχνουν πώς η επιστροφή στις βασικές δεξιότητες έχει επηρεάσει την ενασχόληση των παιδιών με τα βιβλία. Ωστόσο, ορισμένοι εκπαιδευτικοί αναφέρουν —με βάση την προσωπική τους εμπειρία— ότι αφιερώνουν λιγότερο χρόνο και προσοχή σε δραστηριότητες όπως η ανάγνωση κειμένων μεγαλοφώνως (από τον εκπαιδευτικό), οι οποίες συμβάλλουν στη διαμόρφωση αναγνωστικών συνηθειών και φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με θέματα που τους προκαλούν έντονο ενδιαφέρον.
Στη σχολική περιφέρεια του Clayton, βιβλιοθηκονόμοι όπως ο Bober συμβάλλουν στην ανατροπή αυτής της τάσης, αξιοποιώντας διάφορες στρατηγικές για την καλλιέργεια μιας κουλτούρας ανάγνωσης. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται η διατήρηση μιας αξιόλογης και ενημερωμένης συλλογής στη βιβλιοθήκη, η μετατροπή της ανάγνωσης για ευχαρίστηση σε μια κοινωνική εμπειρία, η συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς και η προσωπική προσέγγιση μαθητών που διστάζουν να διαβάσουν.
«Όλοι οι μαθητές μας έχουν εξασφαλισμένο χρόνο στη βιβλιοθήκη κάθε εβδομάδα. Σε πολλές από αυτές τις επισκέψεις, προτείνουμε βιβλία και σειρές που πιστεύουμε ότι θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον τους, ώστε να μην περιφέρονται απλώς «στα τυφλά» ανάμεσα σε 10.000 τίτλους – όσο είναι δηλαδή το μέγεθος της συλλογής μας», εξηγεί ο Bober.
Ο Bober φροντίζει να ενημερώνεται διαρκώς για τις καλύτερες νέες κυκλοφορίες στην παιδική λογοτεχνία και να παρέχει στους εκπαιδευτικούς πρόσβαση σε αυτό το υλικό. Και προχωρά ένα βήμα παραπέρα: «Στη βιβλιοθήκη μας υπάρχει μια προθήκη που ανανεώνεται συνεχώς, με προτάσεις από μέλη του προσωπικού από όλο το σχολείο», λέει ο Bober. Η προθήκη φέρει τον τίτλο: «Τι διαβάζουμε αυτή την περίοδο;» Η ιδέα πίσω από αυτή την πρωτοβουλία, σύμφωνα με τον Bober, είναι η εξής: «Κοιτάξτε, όλοι μας είμαστε αναγνώστες. Άλλοτε διαβάζουμε σχολικά εγχειρίδια, άλλοτε παιδικά βιβλία, άλλοτε απλώς κάτι ψυχαγωγικό – ό,τι κι αν είναι αυτό. Το θέμα είναι ότι όλοι διαβάζουμε». Η στρατηγική αυτή αποδίδει. Ο Bober αναφέρει ότι οι μαθητές τού λένε συχνά πως θέλουν να διαβάσουν το ίδιο βιβλίο που διαβάζει ο αγαπημένος τους εκπαιδευτικός.
Δημιουργώντας μια βιβλιοθήκη — με επίκεντρο την πρωτοβουλία των μαθητών και τους μαθητές που διστάζουν να διαβάσουν
Πολύ σημαντική ήταν και η εμπλοκή των μαθητών στη δημιουργία της συλλογής της σχολικής βιβλιοθήκης. «Έχω μαθητές που έρχονται σε μένα και λένε: "Δεν έχουμε αυτό το βιβλίο ή αυτή τη σειρά" ή "Υπάρχουν κι άλλα βιβλία από αυτόν τον συγγραφέα;"». Αν ένα βιβλίο δεν είναι διαθέσιμο, ο ίδιος απευθύνεται σε τοπικά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία ή άλλους προμηθευτές βιβλίων, προκειμένου να το εξασφαλίσει.
Όπως πολλοί άλλοι σχολικοί βιβλιοθηκονόμοι, ο Bober λειτουργεί ως πηγή υποστήριξης για τους εκπαιδευτικούς που επιθυμούν να ενισχύσουν τη συμμετοχή των μαθητών στην ανάγνωση για ευχαρίστηση, αλλά δεν είναι τόσο εξοικειωμένοι με το εύρος της συλλογής της βιβλιοθήκης όσο εκείνος. «Είχαν περάσει μόλις δύο εβδομάδες από την έναρξη της σχολικής χρονιάς και είχα ήδη δύο τέτοιες συζητήσεις, κατά τις οποίες ένας εκπαιδευτικός μού είπε: "Ξέρεις, αυτός ο μαθητής δυσκολεύεται πολύ να επιλέξει ένα βιβλίο, να ολοκληρώσει την ανάγνωση βιβλίων, να βρει πράγματα που του αρέσουν. Διαβάζει το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά και δεν είναι σίγουρος τι πρέπει να κάνει"», δήλωσε ο Bober.
Πλέον, συναντάται ατομικά με μαθητές οι οποίοι, για διάφορους λόγους, θεωρούνται «διστακτικοί αναγνώστες». Αφού αποκτήσει μια σαφέστερη εικόνα για τα προσωπικά ενδιαφέροντα και το αναγνωστικό επίπεδο του κάθε μαθητή, αφιερώνει χρόνο εξετάζοντας τη συλλογή βιβλίων, από την οποία επιλέγει περίπου 10 τίτλους που ενδέχεται να τους κεντρίσουν το ενδιαφέρον. «Όταν συναντιόμαστε για δεύτερη φορά, παρουσιάζω αυτά τα βιβλία. Ουσιαστικά, λειτουργώ ως πωλητής. Τους λέω: "Κοίτα, δες τι έχουμε εδώ, και να γιατί πιστεύω ότι αυτό είναι ό,τι πρέπει για σένα"», εξηγεί.
Ο Bober παραδέχεται ότι δεν θα είναι όλα τα βιβλία ιδανικά για τον κάθε μαθητή. Ελπίζει, ωστόσο, ότι οι προσπάθειές του θα βοηθήσουν τα παιδιά να ανακαλύψουν κάποιον συγγραφέα ή μια σειρά βιβλίων που θα θέλουν να διαβάζουν και στον ελεύθερο χρόνο τους. Παράλληλα, μοιράζεται τις στρατηγικές του και με τους εκπαιδευτικούς του σχολείου. Η McGaughey αναφέρει ότι συχνά απευθύνεται στον Bober για να την βοηθήσει να επιλέξει βιβλία που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για συγκεκριμένους μαθητές, καθώς και για να της προτείνει στρατηγικές για τις περιπτώσεις που εκείνη δυσκολεύεται. Για παράδειγμα, εκείνος την έχει διδάξει να αποφεύγει γενικές ερωτήσεις, όπως: «Ποιο είδος βιβλίων σού αρέσει;». Αντ' αυτού, μπορούν να θέτουν στους μαθητές πιο στοχευμένα ερωτήματα που δίνουν στοιχεία για το τι ακριβώς τους ελκύει σε ένα βιβλίο, όπως: «Ποια βιβλία έχεις διαβάσει και σου άρεσαν;».
Αυτές οι στρατηγικές μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της συμμετοχής των μαθητών σε δράσεις που αφορούν όλο το σχολείο —όπως η ανάγνωση βιβλίων από τον εκπαιδευτικό στην τάξη ή οι περίοδοι ελεύθερης ανάγνωσης— στις οποίες συμμετέχουν μαθητές όλων των τάξεων. Η McGaughey παραδέχεται ότι το πιεσμένο διδακτικό πρόγραμμα καθιστά μερικές φορές δύσκολη τη διατήρηση αυτού του χρόνου. «Ωστόσο, αν χρειαστεί, θα αναδιαμορφώσουμε το πρόγραμμα ώστε να τον διασφαλίσουμε», δήλωσε η ίδια.
Η χρηματοδότηση είναι καθοριστική για τις βιβλιοθήκες και το πρόγραμμα σπουδών
Ο Bober διανύει το 17ο έτος της θητείας του ως βιβλιοθηκονόμος στη σχολική περιφέρεια του Clayton, η οποία είναι σχετικά εύπορη και διαθέτει πλέον σταθερή χρηματοδότηση για τις σχολικές της βιβλιοθήκες. Αυτό, ωστόσο, δεν ισχύει παντού. Όπως δείχνει η πιο πρόσφατη έκθεση του 2026 από το περιοδικό *School Library Journal*, οι προϋπολογισμοί των σχολικών βιβλιοθηκών και κέντρων μάθησης παρουσιάζουν μεγάλες αποκλίσεις και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη γενικότερη οικονομική κατάσταση της σχολικής περιφέρειας. Η έκθεση, η οποία βασίστηκε σε έρευνα μεταξύ 820 εκπροσώπων σχολικών βιβλιοθηκών, κατέδειξε ότι το 57% λειτουργεί αντιμετωπίζοντας «ανεκπλήρωτες ανάγκες». Οι συνολικές δαπάνες ανά μαθητή μειώθηκαν κατά 3% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, πέφτοντας από τα 12,00 στα 11,70 δολάρια.
Τα σχολεία σε προαστιακές περιοχές αναφέρουν αυξήσεις στους προϋπολογισμούς τους, ενώ τα σχολεία σε αγροτικές περιοχές καταγράφουν σημαντικές μειώσεις. Μάλιστα, το 11,5% των σχολικών βιβλιοθηκών σε αγροτικές περιοχές δήλωσε ότι δεν διαθέτει καθόλου προϋπολογισμό. «Αυτό που διαπιστώνεται ξεκάθαρα είναι ότι, στις σχολικές περιφέρειες με υψηλό ποσοστό μαθητών που υπάγονται στο πρόγραμμα Title I, με μεγάλο ποσοστό μαθητών από μειονοτικές ομάδες και με υψηλά επίπεδα φτώχειας, ο αριθμός των σχολικών βιβλιοθηκονόμων —καθώς και το ύψος της χρηματοδότησης που παρέχεται στα σχολεία αυτά για την απόκτηση ποιοτικών συλλογών— είναι σημαντικά χαμηλότερος», δήλωσε η April Dawkins, πρόεδρος της Αμερικανικής Ένωσης Σχολικών Βιβλιοθηκονόμων (American Association of School Librarians).
Αυτές οι ελλείψεις μπορούν να έχουν αρνητική, αλυσιδωτή επίδραση στη χρήση των βιβλιοθηκών για την ενίσχυση της εμπλοκής στην ανάγνωση, δήλωσε ο Dawkins. Για παράδειγμα, εάν μια περιφέρεια κατανείμει τον χρόνο ενός σχολικού βιβλιοθηκάριου σε πολλά σχολεία, ο εν λόγω βιβλιοθηκάριος έχει στη συνέχεια περιορισμένο χρόνο για να συνεργαστεί με τους εκπαιδευτικούς, να διατηρήσει ενημερωμένες συλλογές, να παρέχει δημιουργικό πρόγραμμα και να μάθει τι θέλουν να διαβάσουν οι μαθητές.
Παρόλο που πολλές περιφέρειες αγωνίζονται να διατηρήσουν επαρκείς πόρους βιβλιοθηκών που ενισχύουν το ενδιαφέρον των μαθητών για την ανάγνωση, οι πόροι που στοχεύουν στην ενίσχυση της αναγνωστικής ικανότητας αυξάνονται σε εθνικό επίπεδο.
Οι περισσότερες πολιτείες έχουν θεσπίσει νομοθεσία τα τελευταία χρόνια που επιβάλλει προσεγγίσεις βασισμένες σε τεκμήρια για την πρώιμη διδασκαλία του γραμματισμού. Αυτές οι πολιτικές συνοδεύονται από μεγάλες επενδύσεις από τις πολιτείες. Ο προϋπολογισμός γραμματισμού της Καλιφόρνια για το 2025-26, που ορίστηκε στα 480 εκατομμύρια δολάρια, περιελάμβανε χρηματοδότηση για προπονητές γραμματισμού, ειδικούς ανάγνωσης, εκπαίδευση εκπαιδευτικών και έλεγχο γραμματισμού. Ο προϋπολογισμός της Πενσυλβάνια για το 2025-26 διέθεσε 10 εκατομμύρια δολάρια για διδασκαλία και πρωτοβουλίες γραμματισμού βασισμένες σε τεκμήρια.
Η χρηματοδότηση για τη διδασκαλία της ανάγνωσης με βάση τεκμηριωμένα στοιχεία περιλαμβάνει, συνήθως, ένα νέο πρόγραμμα σπουδών για τον γραμματισμό, το οποίο υποστηρίζει την ικανότητα των μαθητών να κατακτούν τα θεμέλια της ανάγνωσης, όπως η αποκωδικοποίηση. Δεν περιλαμβάνουν όλες αυτές οι σειρές λογοτεχνικά βιβλία που κεντρίζουν το ενδιαφέρον των μαθητών, τα οποία, κατά κανόνα, πρέπει να αγοραστούν ξεχωριστά.
Ορισμένοι βιβλιοθηκονόμοι εκφράζουν την ανησυχία ότι ο αυστηρά καθορισμένος χαρακτήρας αυτών των προγραμμάτων σπουδών ενδέχεται να δυσχεράνει την παροχή διαφοροποιημένης διδασκαλίας, η οποία θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κάθε μαθητή ξεχωριστά, ανέφερε η Dawkins. Η ίδια υποστηρίζει ότι αυτό μπορεί επίσης να περιορίσει τον χρόνο που έχουν στη διάθεσή τους οι εκπαιδευτικοί για να συνεργαστούν με άλλα μέλη του προσωπικού, όπως οι βιβλιοθηκονόμοι.
«Με όλες αυτές τις κρατικές επιταγές [σχετικά με τον γραμματισμό], προσπαθούμε να απαντήσουμε στο εξής ερώτημα μέσα στην τάξη: Μπορεί κάθε παιδί να διαβάζει;» ανέφερε o Bober. «Και νομίζω ότι το ερώτημα που προσπαθούν να εξετάσουν οι βιβλιοθηκονόμοι είναι: Θέλει κάθε παιδί να διαβάζει;»
Απόδοση του άρθρου Creating a Culture of Reading for Pleasure Amid a Focus on Basics
Ιωάννα Αγγέλου
Ειδική Παιδαγωγός (Παν. Θεσσαλίας)
Νηπιαγωγός (Α.Π.Θ.)
MEd - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου