Τα προβλήματα ύπνου θεωρούνταν επί μακρόν συνέπεια μιας από τις συχνότερες ψυχιατρικές διαταραχές, της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Ωστόσο οι ερευνητές εξετάζουν πλέον το ενδεχόμενο η σχέση αυτή να λειτουργεί αμφίδρομα. Δηλαδή και οι διαταραχές στον κιρκάδιο ρυθμό –τον βιολογικό μηχανισμό που καθορίζει τον ύπνο και την αφύπνιση– να συνιστούν αιτία πρόκλησης ΔΕΠΥ.
Μια νέα μελέτη που εξετάζει αυτή τη θεωρία, την οποία υπογράφουν ο Μπράντον Λούου, ιατρός και ερευνητής-υπότροφος του Πανεπιστημίου Κουίνς του Καναδά, και ο Νίκολας Φαμπιάνο, ειδικευόμενος ψυχιατρικής και ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Οτάβα, παρουσιάστηκε πρόσφατα στο περιοδικό Frontiers of Psychiatry, σύμφωνα με ρεπορτάζ της Washington Post.
Οι δυο ερευνητές υποστηρίζουν ότι «συγκλίνουσες ενδείξεις» υποδεικνύουν ισχυρή συσχέτιση μεταξύ ΔΕΠΥ και ατόμων των οποίων το εσωτερικό βιολογικό ρολόι παρουσιάζει μετατόπιση σε μεταγενέστερες ώρες από το σύνηθες. Ζητούν την καθιέρωση τακτικών ελέγχων για διαταραχές ύπνου και κιρκάδιου ρυθμού, καθώς και παρακολούθηση του ύπνου ατόμων με ΔΕΠΥ, καθώς ενδέχεται να βοηθήσει όσους πάσχουν από τη συγκεκριμένη διαταραχή.
Κάποτε οι επιστήμονες εστίαζαν στην ιδέα ενός κεντρικού βιολογικού ρολογιού στον εγκέφαλο, συγχρονισμένου με το 24ωρο. Αλλά η πραγματικότητα είναι πιο παράξενη. Σχεδόν κάθε όργανο και, ουσιαστικά, κάθε κύτταρο διαθέτει τον δικό του μηχανισμό χρονομέτρησης. Συνδυαστικά, αυτά τα «ρολόγια» ρυθμίζουν όχι μόνο τον ύπνο, αλλά και τον μεταβολισμό, τις ορμόνες, τη θερμοκρασία του σώματος, τη γνωστική λειτουργία, τη διάθεση και πολλές άλλες ζωτικές διαδικασίες.
Η εστίαση στον ύπνο, που παρατηρείται στις μέρες μας, πηγάζει κυρίως από την εμμονή παρακολούθησής του μέσω ηλεκτρονικών συσκευών όπως τα smartwatch. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Washington Post, η σύγχρονη ζωή, με τις φωτεινές οθόνες, το φαινόμενο του τζέτλαγκ και τις ακανόνιστες εργασιακές βάρδιες, έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο, ανεξέλεγκτο πείραμα διατάραξης όλων των εσωτερικών ρολογιών του ανθρώπινου οργανισμού.
Παράλληλα, η μελέτη της κιρκάδιας βιολογίας ξεπερνά πλέον το ζήτημα της ξεκούρασης μέσω ύπνου. Ερευνητές που ασχολούνται με τον καρκίνο εξετάζουν αν η διαταραχή των βιολογικών ρολογιών μπορεί να πυροδοτήσει την ανάπτυξη όγκων, ενώ άλλοι, που μελετούν τη μακροζωία, διερευνούν αν η διατήρηση της ευθυγράμμισης των βιολογικών ρολογιών του οργανισμού επηρεάζει ακόμη και τον τρόπο γήρανσης.
Αλλά η ψυχιατρική έχει αρχίσει να εξετάζει πιο πολύπλοκα θέματα. Οι διαταραχές ύπνου και καθημερινών ρυθμών ορισμένων ασθενών ίσως να μην οφείλονται σε ψυχικές νόσους. Ερευνητές που μελετούν την κατάθλιψη, το άγχος, τη διπολική διαταραχή, τη σχιζοφρένεια, τη ΔΕΠΥ και άλλες παθήσεις, εξετάζουν το ενδεχόμενο να υπάρχει κάποιο πρόβλημα στο ίδιο το βιολογικό σύστημα χρονισμού του οργανισμού.
Τα εσωτερικά ρολόγια δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για όλους. Σε κάποιους το κιρκάδιο σύστημα προκαλεί υπνηλία νωρίτερα το βράδυ και κατ’ επέκταση πρόωρη αφύπνιση, ενώ σε άλλους ολόκληρος ο κύκλος μετατοπίζεται χρονικά στη διάρκεια της ημέρας. Σύμφωνα με την Washington Post, οι έρευνες υποδεικνύουν πως όσοι προτιμούν τη νυχτερινή δραστηριότητα συνδέονται συχνότερα με ΔΕΠΥ.
Μελέτες δείχνουν εδώ και καιρό ότι οι διαταραχές του ύπνου και του κιρκάδιου ρυθμού είναι πολύ συχνές στη ΔΕΠΥ. Μέχρι και το 78% παιδιών και ενηλίκων που πάσχουν από τη διαταραχή ανήκουν στους «νυχτερινούς τύπους». Παράλληλα, υποδεικνύουν ότι η έναρξη της έκκρισης μελατονίνης τείνει να συμβαίνει από 45 έως 90 λεπτά αργότερα σε άτομα με ΔΕΠΥ, με το 80% εξ αυτών να παραπονιέται για αϋπνία και άλλες διαταραχές.
Υπάρχουν και άλλες ενδείξεις ότι τα εσωτερικά βιολογικά ρολόγια του οργανισμού είναι τροποποιημένα στα άτομα με ΔΕΠΥ. Μελέτες δείχνουν ότι ο ημερήσιος κύκλος της κορτιζόλης –ορμόνης που εμπλέκεται στην εγρήγορση, στη διαχείριση της ενέργειας και στην απόκριση στο στρες– μπορεί να παρουσιάζει καθυστέρηση και μειωμένη ένταση σε σύγκριση με άτομα που δεν πάσχουν από τη διαταραχή.
Μια μελέτη βασισμένη σε απεικονίσεις μαγνητικών τομογραφιών (MRI) διαπίστωσε ότι η επίφυση, ο αδένας που παράγει τη μελατονίνη, έχει μικρότερο όγκο. Παράλληλα, έρευνες σε κύτταρα που ελήφθησαν από ενήλικες και παιδιά δείχνουν ότι ορισμένα «γονίδια-ρολόγια» σε διάφορα σημεία του οργανισμού παρουσιάζουν λιγότερο έντονους ημερήσιους ρυθμούς.
Αυτές οι διαφορές στον χρονισμό των εσωτερικών ρολογιών είναι γνωστές ως «χρονότυποι» και επηρεάζονται εν μέρει από τη γενετική. Ο όρος, όπως εξηγεί η Washington Post, περιγράφει τη θέση που καταλαμβάνει χωρίς παρεμβάσεις κάθε άτομο στο φάσμα που εκτείνεται από τους πιο πρώιμους χρόνους ύπνου και αφύπνισης έως τους πιο όψιμους.
Υπάρχουν τουλάχιστον δέκα γνωστά γονίδια που σχετίζονται με διαταραχές ή χαρακτηριστικά του ύπνου, τα πρότυπα των οποίων, όμως, αλλάζουν στη διάρκεια της ζωής. Οι χρονότυποι των παιδιών τείνουν να είναι σχετικά πρωινοί, με το βιολογικό ρολόι να μετατοπίζεται προς πιο αργά ωράρια κατά την εφηβεία – φτάνοντας στο πιο όψιμο σημείο τους προς το τέλος της, προτού αρχίσουν σταδιακά να μετατοπίζονται και πάλι προς πιο πρωινές ώρες με την πάροδο της ηλικίας.
Η γνωστή διάκριση ανάμεσα σε «κορυδαλλούς» και «κουκουβάγιες» δίνει την εντύπωση ενός διαχωρισμού σε δύο κατηγορίες ανθρώπων, αλλά στην πραγματικότητα αυτό δεν ισχύει. Ο χρονότυπος, όπως επισημαίνει η Washington Post, μοιάζει περισσότερο με ένα συνεχές φάσμα, με την πλειονότητα των ανθρώπων να συγκεντρώνεται κάπου κοντά στο μέσο του.
Μια μεγάλη αμερικανική μελέτη του 2017 δίνει μια εικόνα αυτής της κατανομής. Σε δείγμα 53.689 ατόμων, περίπου το 40% ανήκει στην κατηγορία των «πρώιμων χρονοτύπων» (με ύπνο πριν τις 3 π.μ.), η πλειονότητα του 44% βρίσκεται στη μέση (ύπνος μεταξύ 3 π.μ. και 5 π.μ.) και το 16% τοποθετείται στους «όψιμους χρονοτύπους» (ύπνος μετά τις 5 π.μ.). Επιπλέον, η κατανομή αυτή παρουσιάζει σημαντικές μεταβολές ανάλογα με την ηλικία.
Τα εσωτερικά μας ρολόγια δεν συμβαδίζουν πάντα με τα προγράμματα που επιβάλλει σήμερα η κοινωνία. Κάποιος του οποίου ο οργανισμός «αρνείται» να τον αφήσει να κοιμηθεί πριν από τις 3 π.μ. δυσκολεύεται αφάνταστα να ξυπνήσει στις 7 π.μ. Αλλά αν αφεθεί να κοιμηθεί από τις 3 π.μ. έως τις 11 π.μ., ο ύπνος του θα είναι εξαιρετικός. Ο οργανισμός του λειτουργεί όπως ακριβώς πρέπει – απλώς το κάνει μερικές ώρες αργότερα από τις κοινωνικές απαιτήσεις της σύγχρονης ζωής.
Στις περιπτώσεις που αυτή η αναντιστοιχία γίνεται πολύ έντονη ενδέχεται να οδηγήσει σε διάγνωση διαταραχής. Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM), η «Βίβλος» της Ενωσης Αμερικανών Ψυχιάτρων, κατατάσσει αυτές τις καταστάσεις στις διαταραχές ύπνου-αφύπνισης του κιρκάδιου ρυθμού, οι οποίες περιλαμβάνουν τις καθυστερημένες και τις πρώιμες φάσεις ύπνου.
Η έλλειψη συγχρονισμού επηρεάζει πολύ περισσότερα πράγματα πέρα από τον ύπνο, όπως διάφορες εγκεφαλικές λειτουργίες. Μια μελέτη του 2019 που εξέτασε τη γνωστική λειτουργία ατόμων με «βραδινό» χρονότυπο έδειξε ότι η μετατόπιση της ώρας αφύπνισης κατά περίπου δύο ώρες συνδεόταν με καλύτερη ψυχική υγεία, καθώς και με βελτίωση του γνωστικού (χρόνοι αντίδρασης) και του αποδοτικού (δύναμη λαβής) επιπέδου, αναφέρει η Washington Post.
Αλλά και η διάθεση συνδέεται με τον κιρκάδιο ρυθμό. Η θετική διάθεση κορυφώνεται κατά τη διάρκεια της ημέρας, ενώ η αρνητική βρίσκεται στο χειρότερο σημείο της αργά τη νύχτα. Επομένως, αν υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στις φυσιολογικές ώρες ύπνου και ξύπνιου και σε εκείνες που επιβάλλει το εσωτερικό βιολογικό ρολόι, προκαλείται χειρότερη διάθεση.
Αυτό, σύμφωνα με την Washington Post, εγείρει ένα ευρύτερο ζήτημα: πότε η βιολογική διαφοροποίηση μετατρέπεται σε παθολογία και σε ποιον βαθμό η δυσλειτουργία που αποδίδεται σε ένα «ρολόι» που λειτουργεί με καθυστέρηση οφείλεται στο περιβάλλον εντός του οποίου καλείται να λειτουργήσει αυτό το ρολόι.
Πρόκειται για ερωτήματα που αντηχούν τις συζητήσεις γύρω από διαταραχές όπως ο αυτισμός και η ΔΕΠΥ: ερευνητές και ακτιβιστές ερίζουν για το κατά πόσο μια ψυχολογική αναπηρία πηγάζει από βιολογική βάση και κατά πόσο από έλλειψη εναρμόνισης με τον περιβάλλοντα κόσμο.
Ερευνητές ανωμαλιών ύπνου αναφέρουν στην Washington Post ότι οι υφιστάμενες θεραπείες και συστάσεις, όπως η φωτοθεραπεία, τα συμπληρώματα μελατονίνης και η αποφυγή των οθονών πριν τον ύπνο θα πρέπει ίσως να συμπληρωθούν με την αναζήτηση τρόπων «μετατόπισης της φάσης» του βιολογικού ρολογιού, έτσι ώστε αυτό να ευθυγραμμίζεται περισσότερο με τις κοινωνικές συμβάσεις. Η ίδια προσέγγιση πιθανώς να απαιτείται και για τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ.
Πηγή: Protagon.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου