Στο παλιό σχολείο στο Αγγελόκαστρο της Αιτωλοακαρνανίας υπάρχει ακόμα μία αίθουσα όπου οι χάρτες εξακολουθούν να κρέμονται στους τοίχους. Στα ξύλινα θρανία βρίσκονται ακόμα ανθολόγια και τετράδια ορθογραφίας, ενώ στο βάθος ο μαυροπίνακας έχει ακόμη την ίδια ακριβώς μυρωδιά και το ίδιο θάμπωμα από την κιμωλία.
Είναι μια σχολική τάξη όπως θα μπορούσε να την έχει συναντήσει κανείς τη δεκαετία του 1960. Μόνο που εδώ δεν πρόκειται για μια τάξη που περιμένει τους μαθητές της, αλλά για ένα μουσείο που επιχειρεί να διασώσει όσα άφησε πίσω της η εκπαιδευτική ζωή δεκαετιών.
Το παλιό δημοτικό σχολείο, ένα κτίριο του 1930 που ανακαινίστηκε το 2008, στεγάζει σήμερα το Μουσείο Ιστορίας Εκπαίδευσης Αιτωλοακαρνανίας. Ο Θεόδωρος Τσιλίκας, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος και πλέον είναι υπεύθυνος του μουσείου, ξεκίνησε να συγκεντρώνει παλιά σχολικά αντικείμενα όταν, μέσα από τις επισκέψεις του στις σχολικές μονάδες του νομού, διαπίστωσε πόσο υλικό κινδύνευε να χαθεί.
«Θρανία, χάρτες, βιβλία, έγγραφα και τετράδια παρέμεναν ξεχασμένα σε αποθήκες όπου, με το πέρασμα του χρόνου, κινδύνευαν να καταστραφούν» λέει ο ίδιος στο «Βήμα». «Ξεκινήσαμε να συγκεντρώνουμε υλικό από σχολικές μονάδες του νομού μας, λειτουργούσες και μη, το οποίο δεν αξιοποιούνταν πλέον στην εκπαιδευτική διαδικασία. Με τη βοήθεια των διευθυντών εκπαίδευσης και των δασκάλων καταφέραμε να το διασώσουμε, να το οργανώσουμε και να το καταγράψουμε» εξηγεί ο κ. Τσιλίκας.
Μια τάξη του 1960
Η προσπάθεια ξεκίνησε ως ιδέα το 2012, ενώ από το 2015 το μουσείο άρχισε να υποδέχεται τους πρώτους επισκέπτες. Σήμερα, εκτός από την αναπαράσταση της σχολικής τάξης του 1960, διαθέτει βιβλιοθήκη και μια αίθουσα με εποπτικά μέσα διδασκαλίας και χάρτες. Ετσι, αντικείμενα που κάποτε θεωρούνταν παρωχημένα και άχρηστα βρίσκουν ξανά τη θέση τους, αυτή τη φορά όχι στα χέρια των μαθητών αλλά στις αίθουσες ενός μουσείου. «Νιώθουμε ικανοποίηση γιατί κάναμε έναν αγώνα να διασώσουμε ό,τι είχε παραμείνει στα σχολεία μας πεταμένο και ξεχασμένο στη ροή του χρόνου» συνεχίζει ο κ. Τσιλίκας. Ενας αγώνας ώστε τα τεκμήρια της εκπαίδευσης να μην περάσουν στη σφαίρα της λήθης.
Τι γίνονται όμως τα σχολεία όταν κλείνουν; Το οξύτατο δημογραφικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν πλέον πολλές χώρες του κόσμου αφήνει ήδη πίσω του άδειες αίθουσες και κτίρια που αναζητούν ταυτότητα. Στην Ελλάδα, πολλά παλιά σχολεία μετατρέπονται σε μουσεία, πολιτιστικά και κοινοτικά κέντρα, χώρους συλλόγων, ακόμη και ξενώνες. Στο εξωτερικό, από την άλλη πλευρά, η επανάχρησή τους εντάσσεται συχνά σε ευρύτερες πολιτικές αξιοποίησης των κλειστών κτιρίων, με λύσεις που ανταποκρίνονται στις ανάγκες κάθε περιοχής.
Η πολιτεία ακόμη ψάχνεται
Πάντως, στη χώρα μας το υπουργείο Παιδείας ξεκαθαρίζει ότι δεν υπάρχει ακόμη κεντρικός σχεδιασμός για το θέμα, με την αξιοποίησή τους να εξαρτάται αποκλειστικά από τους δήμους και την πολιτεία να μην έχει προβλέψει κάποιο ενιαίο πλαίσιο για την επόμενη μέρα τους.
Λίγο πιο βόρεια, στην ορεινή Παραμυθιά Θεσπρωτίας, στέκει το επιβλητικό διώροφο πέτρινο Σχολείο Βούλγαρη. Χτισμένο το 1937 με δωρεά του Σωτηρίου Βούλγαρη – του ηπειρώτη ιδρυτή του παγκοσμίως διάσημου οίκου κοσμημάτων Bvlgari –, το σχολείο έκλεισε οριστικά το 2009. Για περισσότερες από επτά δεκαετίες οι αίθουσές του φιλοξένησαν γενιές μαθητών.
Για τον Αθανάσιο Νάτσιο, δήμαρχο Σουλίου και παλαιό μαθητή του σχολείου, η πρόσφατη μετατροπή του κτιρίου σε υπερσύγχρονο ψηφιακό πολυχώρο πολιτισμού αποτελεί προσωπικό στοίχημα. «Μπαίνεις μέσα και σε πλημμυρίζει η νοσταλγία» εξομολογείται. «Νιώθεις βαθιά ικανοποίηση που ένας χώρος όπου μεγάλωσες και έζησες τόσο πολλά δεν κατέληξε ένα ερείπιο».
Η πέτρα, η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και τα χαρακτηριστικά του ιστορικού κτιρίου διατηρούνται, ενώ πλέον «ο επισκέπτης μπορεί να περιηγηθεί έναν πολυχώρο τέχνης, ιστορίας και εκπαίδευσης, με έναν όροφο να είναι αφιερωμένος στην οικογένεια Βούλγαρη, συνδέοντας την τοπική παράδοση με τον τουρισμό» λέει ο κ. Νάτσιος.
Το «Παλιέ Σκολείε» της Αρκαδίας
Στον Τυρό Αρκαδίας, η επιστροφή ενός παλιού σχολείου έχει ακόμη πιο έντονο συναισθηματικό αποτύπωμα. Το δημοτικό σχολείο, γνωστό στους κατοίκους ως «Παλιέ Σκολείε», σταμάτησε να λειτουργεί το 1985-1986. Για περίπου τέσσερις δεκαετίες παρέμεινε κλειστό, αποτελώντας ένα σιωπηλό σημείο αναφοράς για όσους είχαν περάσει από τις αίθουσές του. «Παιδιά ναυτικών, ψαράδων και εμπόρων κάθισαν κάποτε στα θρανία του. Πολλά από αυτά διένυαν μεγάλες αποστάσεις για να φτάσουν στο σχολείο, συχνά κάτω από δύσκολες συνθήκες. Οι ιστορίες τους επέστρεψαν στο προσκήνιο κατά τα εγκαίνια του ανακαινισμένου κτιρίου, μέσα από τις αφηγήσεις παλιών μαθητών και εκπαιδευτικών» εξηγεί στο «Βήμα» η αντιδήμαρχος Κοινωνικής Προστασίας, Παιδείας και Πολιτισμού στον Δήμο Κυνουρίας Ειρήνη Κεμερλή.
Στις 23 Οκτωβρίου 2026 το σχολείο άνοιξε ξανά τις πόρτες του, αυτή τη φορά ως Εκθεση Ναυτικής Παράδοσης και Χώρος Σύγχρονου Πολιτισμού. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Η θάλασσα, η αλιεία και το θαλάσσιο εμπόριο αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του Τυρού και της ταυτότητας των κατοίκων του. Φωτογραφίες, ιστορικά τεκμήρια και αντικείμενα επιχειρούν να αφηγηθούν αυτή τη διαδρομή στις νεότερες γενιές, με το κτίριο, παρά τη νέα του χρήση, να μην αποκόπτεται από το παρελθόν του.
Για τη δημοτική αρχή της περιοχής, η αποκατάσταση του σχολείου δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό έργο, αλλά μια προσπάθεια να αποκτήσει ξανά ζωή ένα δημόσιο κτίριο που είχε συνδεθεί με τη συλλογική μνήμη.
Τι γίνεται στην Ευρώπη
Το φαινόμενο της σχολικής επανάχρησης δεν είναι μόνο ελληνικό, αλλά αποτελεί παγκόσμια αναγκαιότητα με διαφορετικές ωστόσο αποχρώσεις. Στην Ευρώπη, η τάση κλίνει κυρίως προς την κοινωνική κατοικία και τον πολιτισμό. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ολλανδία, παλιά βικτωριανά και βιομηχανικά σχολεία μετατρέπονται συστηματικά σε πρωτοποριακά loft apartments ή συνεργατικούς χώρους (co-working spaces) για νέους καλλιτέχνες, διατηρώντας στους διαδρόμους τους παλιούς μαυροπίνακες και τα ντουλάπια των μαθητών.
Στην Κίνα γίνονται γηροκομεία
Στην άλλη πλευρά του πλανήτη, η Κίνα έρχεται αντιμέτωπη με μια δραματική δημογραφική ανατροπή: τη ραγδαία πτώση των γεννήσεων σε συνδυασμό με τη γήρανση του πληθυσμού. Η λύση που εφαρμόζεται εκτενώς εκεί είναι άκρως ρεαλιστική. Εκατοντάδες άδεια, πλέον, σχολικά κτίρια σε αγροτικές και αστικές περιοχές ανακατασκευάζονται ριζικά και μετατρέπονται σε σύγχρονες μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων και γηροκομεία. Εκεί όπου κάποτε οι δάσκαλοι φρόντιζαν το μέλλον της χώρας, σήμερα η κοινωνία φροντίζει αυτούς που έχτισαν το παρελθόν της.
Τα σχολεία, πάντως, αυτά δεν ξαναγέμισαν με μαθητές και σίγουρα δεν ακούγονται πια παιδικές φωνές. Κι όμως, οι πόρτες τους δεν έμειναν κλειστές. Αλλοτε έγιναν χώροι πολιτισμού, άλλοτε μουσεία και άλλοτε σημεία συνάντησης για τις τοπικές κοινωνίες. Σε κάθε περίπτωση, απέκτησαν έναν νέο λόγο ύπαρξης, χωρίς να χάσουν τη σύνδεσή τους με εκείνους που πέρασαν κάποτε από τις αίθουσές τους.
Πηγή: Το Βήμα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου