Αυτοτραυματική συμπεριφορά – ένας οδηγός για όλους

Ως αυτοτραυματική συμπεριφορά ορίζεται η σωματική βλάβη που προκαλεί ένα άτομο στον εαυτό του. Συχνά αναφέρεται και ως αυτοτραυματισμός. Μπορεί να περιλαμβάνει ενέργειες όπως το χτύπημα του κεφαλιού σε δάπεδα, τοίχους ή άλλες επιφάνειες, το δάγκωμα των χεριών ή των βραχιόνων, το τράβηγμα των μαλλιών, την πίεση ή το χτύπημα στα μάτια, τα χτυπήματα στο πρόσωπο ή το κεφάλι, το πείραγμα του δέρματος (π.χ. ξεφλούδισμα), το ξύσιμο ή το τσίμπημα, καθώς και το έντονο κούνημα του κεφαλιού.

Περίπου τα μισά άτομα στο φάσμα του αυτισμού εκδηλώνουν αυτοτραυματική συμπεριφορά κάποια στιγμή στη ζωή τους, και το φαινόμενο αυτό μπορεί να αφορά άτομα κάθε ηλικίας. Ο παρών οδηγός περιλαμβάνει τις πιθανές αιτίες, ενέργειες που μπορείτε να κάνετε όταν συμβαίνει, καθώς και τρόπους για να προσπαθήσετε να την προλάβετε. Σε ακραίες περιπτώσεις ή καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, καλέστε το 100 για βοήθεια.

Αίτια της αυτοτραυματικής συμπεριφοράς

Μπορεί να υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που οδηγούν ένα άτομο στον αυτοτραυματισμό. Άτομα ανέφεραν στην οργάνωση Self-Injury Support ότι προβαίνουν σε αυτοτραυματισμό όταν:

• αισθάνονται ότι δεν τους ακούν
• τους επιπλήττουν
• έχουν ελάχιστες ή καθόλου επιλογές
• έχουν υποστεί εκφοβισμό
• εμπλέκονται σε καβγάδες ή ακούν άλλους να τσακώνονται
• δεν αισθάνονται καλά
• έχουν αναμνήσεις από κάποια απώλεια (πένθος)
• έχουν αναμνήσεις από κακοποίηση.

Επικοινωνία

Το άτομο ενδέχεται να μην έχει άλλον τρόπο να εκφράσει τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τα συναισθήματά του. Το χτύπημα του κεφαλιού με το χέρι ή πάνω σε σκληρή επιφάνεια μπορεί να αποτελεί τρόπο έκφρασης εκνευρισμού, μέσο για να αποκτήσει ένα αντικείμενο ή να συμμετάσχει σε μια δραστηριότητα που του αρέσει, ή τρόπο να σας κάνει να σταματήσετε να του ζητάτε να κάνει κάτι. Το δάγκωμα των χεριών μπορεί να το βοηθά να διαχειριστεί το άγχος ή τον ενθουσιασμό. Μπορεί να τραυματίζει το δέρμα του επειδή βαριέται. Το χτύπημα στα αυτιά ή στο κεφάλι μπορεί να είναι ο τρόπος του να αντιμετωπίσει τη δυσφορία ή να δηλώσει ότι πονάει.

Ζητήματα ψυχικής υγείας

Ορισμένες μορφές αυτοτραυματικής συμπεριφοράς ενδέχεται να υποδηλώνουν προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως η κατάθλιψη ή το άγχος.

Επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά

Ορισμένες μορφές αυτοτραυματισμού μπορεί να αποτελούν μέρος μιας επαναλαμβανόμενης συμπεριφοράς, μιας εμμονής ή μιας ρουτίνας.

Αναπτυξιακά στάδια

Το άτομο ενδέχεται να εξακολουθεί να εκδηλώνει συμπεριφορές που οι περισσότεροι άνθρωποι εγκαταλείπουν από τη μικρή τους ηλικία, όπως το να βάζει τα χέρια ή τα δάχτυλά του στο στόμα, προκαλώντας έτσι τραυματισμό.

Μαθημένη/ επίκτητη συμπεριφορά

Το άτομο μπορεί να μάθει ότι η αυτοτραυματική συμπεριφορά αποτελεί έναν πολύ ισχυρό τρόπο ελέγχου του περιβάλλοντος. Μια συμπεριφορά —για παράδειγμα, το χτύπημα του κεφαλιού—, την οποία αρχικά εκδήλωνε λόγω σωματικού πόνου, ενδέχεται τελικά να εξελιχθεί σε μέσο αποφυγής ή τερματισμού μιας κατάστασης που δεν του αρέσει, όπως το κλείσιμο της τηλεόρασης ή η διακοπή μιας διαφωνίας που εξελίσσεται στον γύρω χώρο.

Τι να κάνετε όταν εκδηλώνεται συμπεριφορά αυτοτραυματισμού

Ακολουθούν ορισμένες συμβουλές για το τι μπορείτε να κάνετε την ώρα που εκδηλώνεται η συμπεριφορά. Σε ακραίες περιπτώσεις ή καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, καλέστε το 100. Θα πρέπει επίσης να προσπαθήσετε να βρείτε τρόπους για να αποτρέψετε την εκδήλωση της συμπεριφοράς.

Αντιδράστε άμεσα

Αντιδράστε άμεσα και με συνέπεια όταν το άτομο αυτοτραυματίζεται. Ακόμη και αν πιστεύετε ότι το άτομο ενεργεί έτσι για να τραβήξει την προσοχή, δεν είναι ποτέ σωστό να αγνοείτε τη σοβαρή συμπεριφορά αυτοτραυματισμού.

Διατηρήστε χαμηλούς τόνους στην αντίδρασή σας

Περιορίστε τα λεκτικά σχόλια, τις εκφράσεις του προσώπου και άλλες εκδηλώσεις συναισθήματος. Προσπαθήστε να μιλάτε ήρεμα και καθαρά, με ουδέτερο και σταθερό τόνο φωνής.

Μειώστε τις απαιτήσεις

Το άτομο μπορεί να θεωρεί μια δραστηριότητα υπερβολικά δύσκολη ή να νιώθει ότι το ξεπερνάει. Αν πρόκειται για μια απαραίτητη δραστηριότητα, επανέλθετε σε αυτήν αργότερα, όταν το άτομο θα είναι πιο ήρεμο.

Εξαλείψτε τις πηγές σωματικής και αισθητηριακής δυσφορίας

Οσμές, ήχοι ή γεύσεις μπορεί να προκαλούν αναστάτωση στο άτομο. Αν κάποια μυρωδιά το ενοχλεί, απομακρύνετε την πηγή της οσμής ή μεταφέρετε το άτομο σε άλλο δωμάτιο. Αν τα ρούχα του προκαλούν δυσφορία, ενθαρρύνετέ το να αλλάξει. Αν υπάρχει θόρυβος έξω, κλείστε το παράθυρο ή προσφέρετε ωτοασπίδες. Παρέχετε ανακούφιση από τη σωματική δυσφορία (π.χ. παυσίπονα), εφόσον έχει δοθεί σχετική οδηγία από επαγγελματία υγείας μετά την εξέταση του ατόμου.

Κατευθύνετε σε άλλη δραστηριότητα

Πείτε στο άτομο τι πρέπει να κάνει αντί να προβαίνει σε αυτοτραυματική συμπεριφορά, π.χ. «Ντέιβιντ, κατέβασε τα χέρια σου». Χρησιμοποιήστε οπτικά βοηθήματα, όπως εικονόγραμμα, για να ενισχύσετε τις οδηγίες σας. Κατευθύνετε το άτομο σε μια άλλη δραστηριότητα που δεν μπορεί να εκτελεστεί ταυτόχρονα με την αυτοτραυματική συμπεριφορά, π.χ. μια δραστηριότητα που απαιτεί τη χρήση και των δύο χεριών. Επιβραβεύστε το όταν μεταβεί στη νέα δραστηριότητα, π.χ. «Ντέιβιντ, είναι υπέροχο που παίζεις με τα παιχνίδια σου».

Παρέχετε ήπια σωματική καθοδήγηση

Εάν το άτομο δυσκολεύεται να σταματήσει τη συμπεριφορά, παρέχετε ήπια σωματική καθοδήγηση· για παράδειγμα, απομακρύνετε απαλά το χέρι του από το κεφάλι του, ασκώντας την ελάχιστη δυνατή δύναμη. Προσπαθήστε αμέσως να στρέψετε την προσοχή του σε μια άλλη δραστηριότητα και να είστε έτοιμοι να παρέχετε ξανά σωματική καθοδήγηση. Αυτή η προσέγγιση πρέπει να εφαρμόζεται με εξαιρετική προσοχή, καθώς ενδέχεται να κλιμακώσει τη συμπεριφορά ή να ωθήσει το άτομο να στρέψει τη δράση του εναντίον άλλων.

Χρησιμοποιήστε προστατευτικά μέσα (φράγματα)

Τοποθετήστε ένα προστατευτικό μέσο ανάμεσα στο άτομο και το αντικείμενο που προκαλεί τραυματισμό. Στην περίπτωση χτυπημάτων στο κεφάλι, τοποθετήστε ένα μαξιλάρι ανάμεσα στο κεφάλι και το χέρι. Εάν το άτομο δαγκώνει τα χέρια ή τους βραχίονές του, δώστε του ένα άλλο αντικείμενο για να δαγκώσει. Εάν χτυπά το κεφάλι του σε σκληρή επιφάνεια, τοποθετήστε ένα μαξιλάρι ανάμεσα στην επιφάνεια και το κεφάλι. Μπορείτε να προμηθευτείτε αφαιρούμενα προστατευτικά καλύμματα που τοποθετούνται προσωρινά στο δάπεδο ή στους τοίχους για την ελαχιστοποίηση του κινδύνου τραυματισμού.

Εξετάστε τη χρήση μέσων σωματικής περιοριστικής παρέμβασης

Εάν υπάρχει κίνδυνος σοβαρού τραυματισμού, ένας ειδικός ενδέχεται να προτείνει τη χρήση μέσων σωματικής περιοριστικής παρέμβασης, όπως ειδικά στηρίγματα για τα χέρια, γάντια ή κράνη. Αυτά τα μέσα ενδέχεται επίσης να μειώσουν την αισθητηριακή εμπειρία και τη συχνότητα της συμπεριφοράς. Τα μέσα σωματικής περιοριστικής παρέμβασης είναι ιδιαίτερα περιοριστικά και πρέπει πάντα να χρησιμοποιούνται υπό την καθοδήγηση ειδικού, ώστε να διασφαλίζεται η ασφαλής και ενδεδειγμένη χρήση τους, καθώς και η ύπαρξη σχεδίου για τη σταδιακή κατάργησή τους με την πάροδο του χρόνου.

Τα μέσα σωματικής περιοριστικής παρέμβασης δεν αντιμετωπίζουν την αιτία της συμπεριφοράς· επομένως, δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιούνται μεμονωμένα, χωρίς παράλληλη διδασκαλία νέων δεξιοτήτων που αντιμετωπίζουν τον λόγο της συμπεριφοράς.

Πρόληψη της αυτοτραυματικής συμπεριφοράς

Ζητήστε τη βοήθεια επαγγελματία υγείας για οποιαδήποτε αυτοτραυματική συμπεριφορά που είναι δύσκολο να διαχειριστείτε ή που θέτει το άτομο σε κίνδυνο τραυματισμού.

Αποκλείστε ιατρικά και οδοντιατρικά αίτια

Επισκεφθείτε τον γενικό ιατρό ή τον οδοντίατρο. Έχετε μαζί σας σημειώσεις σχετικά με τη συμπεριφορά: ποια ώρα της ημέρας εκδηλώνεται, σε ποιες καταστάσεις, πόσο συχνά συμβαίνει, πότε ξεκίνησε και πόσο διαρκεί.

Εξετάστε τη λειτουργία της συμπεριφοράς

Συμπληρώστε ένα ημερολόγιο συμπεριφοράς, στο οποίο θα καταγράφετε τι συμβαίνει πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη συμπεριφορά. Αυτό μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε τον σκοπό της συμπεριφοράς. Κρατήστε σημειώσεις για το περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που ήταν παρόντα, τυχόν αλλαγών στο περιβάλλον και του πώς πιστεύετε ότι ένιωθε το άτομο.

Ενισχύστε τη δομή και τη ρουτίνα

Δημιουργήστε ένα σαφές καθημερινό πρόγραμμα. Αυτό θα κάνει την καθημερινότητα πιο προβλέψιμη και ενδέχεται να μειώσει το άγχος. Εντάξτε ποικίλες δραστηριότητες στο πρόγραμμα. Έτσι, θα περιοριστεί η πλήξη και θα μειωθούν οι ευκαιρίες για εκδήλωση αυτοτραυματικής συμπεριφοράς. Προγραμματίστε κατάλληλα τις δύσκολες ώρες της ημέρας, εξασφαλίζοντας αυξημένη επίβλεψη και υποστήριξη κατά τη διάρκειά τους. Άτομα με προφίλ αποφυγής απαιτήσεων (demand avoidant profile) ενδέχεται να χρειάζονται μια πιο ευέλικτη προσέγγιση σε σχέση με άλλα αυτιστικά άτομα. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη ρουτίνα και τις μεταβάσεις.

Παρέχετε αισθητηριακές εναλλακτικές λύσεις

Ενσωματώστε εναλλακτικές αισθητηριακές εμπειρίες στο καθημερινό πρόγραμμα. Το αναπήδημα σε τραμπολίνο ή η χρήση κούνιας μπορεί να προσφέρει μια αισθητηριακή εμπειρία παρόμοια με εκείνη που προκύπτει από το κούνημα ή το χτύπημα του κεφαλιού. Η παροχή αντικειμένων που είναι ασφαλή για μάσημα —όπως τσίχλες, καρότα, ωμά ζυμαρικά ή σταφίδες— μπορεί να μειώσει την ανάγκη του ατόμου να δαγκώνει τα χέρια ή τους βραχίονές του.

Χρησιμοποιήστε εργαλεία επικοινωνίας

Υποστηρίξτε το άτομο ώστε να χρησιμοποιεί εναλλακτικούς τρόπους για να εκφράζει τις επιθυμίες και τις ανάγκες του, καθώς και τυχόν σωματικό πόνο ή δυσφορία. Μπορείτε να δοκιμάσετε τη χρήση οπτικών βοηθημάτων, εικόνων με μέρη του σώματος ή συμβόλων που αντιστοιχούν σε συμπτώματα.

Επιβράβευση κατάλληλων συμπεριφορών

Ενθαρρύνετε το άτομο για την κατάλληλη συμπεριφορά και για τα διαστήματα κατά τα οποία δεν εκδήλωσε αυτοτραυματική συμπεριφορά. Αυτό θα το βοηθήσει να μάθει ότι άλλες συμπεριφορές επιφέρουν θετικά αποτελέσματα. Οι επιβραβεύσεις μπορεί να περιλαμβάνουν λεκτικό έπαινο και προσοχή, μια αγαπημένη δραστηριότητα, παιχνίδια, μάρκες/κουπόνια ή, ορισμένες φορές, μικρές ποσότητες από αγαπημένα φαγητά ή ποτά. Να δηλώνετε με σαφήνεια τι ακριβώς επιβραβεύετε και να δίνετε την επιβράβευση αμέσως.

Σημειώστε ότι ορισμένα άτομα με αυτισμό δεν απολαμβάνουν την κοινωνική προσοχή. Ο λεκτικός έπαινος θα μπορούσε να προκαλέσει αναστάτωση και να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο.

Φαρμακευτική αγωγή

Η φαρμακευτική αγωγή χρησιμοποιείται ορισμένες φορές όταν η συμπεριφορά είναι πολύ σοβαρή ή διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η φαρμακευτική αγωγή πρέπει να χορηγείται μόνο υπό την καθοδήγηση κατάλληλου ιατρού.

Απόδοση του άρθρου Self-injurious behaviour - a guide for all audiences

Ιωάννα Αγγέλου

Ειδική Παιδαγωγός (Παν. Θεσσαλίας)

Νηπιαγωγός (Α.Π.Θ.)

MEd - Μεταπτυχιακό Δίπλωμα στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση