 |
| πηγή |
Για τους ελάχιστους Κωφούς γλωσσολόγους που παρευρίσκονται στην εκδήλωση, ο ορισμός αυτός εκτείνεται πέρα από την προφορική γλώσσα. Παρόλο που η Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα (ASL) κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος και αναγνωρίζεται ευρέως ως μια ξεχωριστή γλώσσα —η οποία, μάλιστα, διαθέτει και τα δικά της γλωσσικά παιχνίδια—, δεν έχει υπάρξει ακόμη κάποιο «Νόημα της Χρονιάς» για την ASL. Οι διερμηνείς που βρίσκονται επί σκηνής κατά τη διάρκεια της ψηφοφορίας αποδίδουν άμεσα τους νεολογισμούς, ωστόσο δεν υπάρχει αντιστοιχία απόλυτη ανάμεσα σε μια λέξη και ένα μόνο νόημα.
Ο Kaj Kraus, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Deaf Center του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, έχει παρατηρήσει αυτό το κενό στη μετάφραση. Παρακολούθησε την ψηφοφορία της Dialect Society για τη λέξη της χρονιάς 2024, όπου νικήτρια λέξη αναδείχθηκε μια μη σεξουαλική εκδοχή του όρου «rawdog». Στην απόδοση στην Αμερικάνικη Νοηματική Γλώσσα (ASL), το νόημα της λέξης «rawdog» χάθηκε. «Ο διερμηνέας συνήθως θα απέδιδε το "raw" με δακτυλοσυλλαβισμό και στη συνέχεια θα έκανε το νόημα "dog" (σκύλος), αλλά αυτό δεν αποδίδει την ουσία της φράσης», δήλωσε ο Δρ. Kraus, μέσω διερμηνέα. Για να αποδοθεί η έννοια, θα απαιτούνταν πιθανότατα αρκετά νοήματα — γεγονός που αφαιρεί κάπως τη δυναμική και την ένταση που χαρακτηρίζουν τον όρο «rawdog». Ο Δρ. Kraus ανέφερε επίσης ότι, όταν ο διερμηνέας της ASL απέδωσε την αγγλική έκφραση «The scream I scrumpt» —μια παιχνιδιάρικη παραλλαγή του παρελθοντικού χρόνου—, το αποτέλεσμα στη νοηματική ήταν κυριολεκτικό: «Η κραυγή που ήδη έβγαλα». Ο Δρ. Kraus εξήγησε ότι, επειδή η ASL δεν χρησιμοποιεί κλίση στα ρήματα για να δηλώσει τον χρόνο, το χιουμοριστικό στοιχείο της φράσης απλώς δεν μεταφέρθηκε. «Θα χρησιμοποιούσε άραγε ένας Κωφός αυτή τη συγκεκριμένη φράση στην πραγματική ζωή; Μάλλον όχι».
Πρόκειται για μια λεπτή, αλλά σημαντική διάκριση: Ένα νόημα που έχει ουσιαστικά «δανειστεί» ή μεταφερθεί αυτούσιο από τα αγγλικά, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει υιοθετηθεί και διαδοθεί εντός της κοινότητας των Κωφών. Παρά τις περιστασιακές, ευφυείς αλληλεπιδράσεις μεταξύ των δύο γλωσσών, τα αγγλικά και η ASL εξελίσσονται σε εντελώς διαφορετικά περιβάλλοντα και με διαφορετικούς ρυθμούς. Η Tory Sampson, μια άλλη γλωσσολόγος που είναι Κωφή και έχει παρακολουθήσει αρκετές φορές την ψηφοφορία της Dialect Society, επισήμανε ότι, για να ξεχωρίσει ένα «νόημα της χρονιάς», θα έπρεπε ίσως να εγκαταλειφθεί εντελώς η έννοια του «καινούργιου».
«Το θέμα είναι ότι η ASL και πολλές άλλες νοηματικές γλώσσες είναι εξαιρετικά νέες», έγραψε η Δρ. Sampson σε μήνυμά της, προσθέτοντας ότι η ASL μετρά μόλις 200 χρόνια ζωής. Σημείωσε ότι, δεδομένου πως η γλώσσα βρίσκεται ακόμη σε τόσο πρώιμο στάδιο εξέλιξης, ένα «νόημα της χρονιάς» θα είχε μεγαλύτερη αξία αν αντλούσε από παλαιότερα, εκφραστικά σήματα, τα οποία αποκτούν νέες διαστάσεις νοήματος σε συνάρτηση με την τρέχουσα επικαιρότητα. «Υπάρχει το σύμβολο που αποδίδεται ως "εκνευρισμένος, γεμάτος πικρία" —με μια δόση αγανάκτησης— το οποίο, κατά τη γνώμη μου, θα περιέγραφε εξαιρετικά μερικά χρόνια της ζωής μου», έγραψε.
Η Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα έχει επίσης πολύ μικρότερο πληθυσμό χρηστών: λιγότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι παγκοσμίως τη χρησιμοποιούν ως κύρια γλώσσα. Επιπλέον, δεν υπάρχουν μεγάλα λεξικά με ψηφιακές βάσεις δεδομένων —αντίστοιχα με τα εκτενή έργα όπως το O.E.D. ή το Merriam-Webster— που να επιτρέπουν την παρακολούθηση της αυξημένης συχνότητας χρήσης συγκεκριμένων όρων. Τόσο ο Δρ. Kraus όσο και η Δρ. Sampson επισήμαναν ότι αυτό αποτελεί περιοριστικό παράγοντα. «Ειλικρινά, δεν υπάρχει τρόπος να μετρηθεί με ακρίβεια η χρήση των νοημάτων στην ASL», δήλωσε η Δρ. Sampson. «Δεν υπάρχουν μεγάλοι φορείς που να ρυθμίζουν το λεξιλόγιο της νοηματικής, οπότε, αναπόφευκτα, πρέπει να βασιστούμε στην κρίση μας για να εκτιμήσουμε αν ένα νόημα χρησιμοποιείται συχνά ή όχι».
Αν και κατά το παρελθόν ορισμένοι μεμονωμένοι δημιουργοί περιεχομένου (vloggers) προσπάθησαν να καθιερώσουν μια παράδοση «νοήματος της χρονιάς», δεν υπήρξε κάποια συλλογική κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση. Το 2025, το TWA Dictionary —μια εφαρμογή για όσους μαθαίνουν ASL— ανακοίνωσε την επιλογή ενός «νοήματος της χρονιάς»: το νόημα αυτό αποδίδεται ως «παραμερίζω» (push aside) και σχηματίζεται με τη χρήση και των δύο χεριών, τα οποία εκτελούν μια κίνηση ώθησης προς τα αριστερά ή τα δεξιά. Σύμφωνα με ειδικούς στην ASL και μέλη της κοινότητας των Κωφών, η πρωτοβουλία αυτή δεν φαίνεται να έτυχε ευρείας αποδοχής, αν και το συγκεκριμένο νόημα εμφανίζεται κατά καιρούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η Elisa Abenchuchan Vita, η οποία εργάζεται στο TWA Dictionary, ανέφερε σε μήνυμά της ότι η επιλογή αυτή αποσκοπούσε στο να επαναφέρει στο επίκεντρο τις οπτικές των Κωφών σχετικά με ζητήματα που αφορούν την κοινότητά τους — «παραμερίζοντας», για παράδειγμα, ακούοντες δημιουργούς που διδάσκουν νοήματα με λανθασμένο τρόπο, ή βίντεο που συνοδεύονται από ελλιπείς ή λανθασμένους υπότιτλους. «Η ιδέα είναι ότι οι Κωφοί παραμερίζουν τέτοιες πρακτικές, στάσεις ή προσδοκίες», πρόσθεσε. «Είναι, ουσιαστικά, ένας τρόπος να πουν: "Δεν το αποδεχόμαστε αυτό" ή "Προχωράμε πέρα από αυτό"».
Οι συζητήσεις που αφορούν τη φύση και την ταυτότητα της ASL δεν περιορίζονται μόνο στο ζήτημα της δίκαιης μεταχείρισης από τους ακούοντες. Στους κόλπους της κοινότητας των Κωφών διεξάγεται επίσης διάλογος σχετικά με το τι συνιστά και τι δεν συνιστά Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα, καθώς και για το αν η τυποποίηση μιας «ακαδημαϊκής ASL» εμπεριέχει προκαταλήψεις εις βάρος της «Μαύρης Αμερικανικής Νοηματικής Γλώσσας» (Black ASL ή BASL). Το ζήτημα αυτό αντικατοπτρίζει αντίστοιχες συζητήσεις που λαμβάνουν χώρα μεταξύ των ομιλητών της αγγλικής γλώσσας και καταδεικνύει ότι ούτε η ASL είναι άτρωτη απέναντι σε προκαταλήψεις. Ο Joseph Hill, διευθυντής του Κέντρου για τις Σπουδές των Μαύρων Κωφών (Center for Black Deaf Studies) στο Πανεπιστήμιο Gallaudet, υποστήριξε ότι η BASL (Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα των Μαύρων) αντιμετωπίζεται, σε γενικές γραμμές, περισσότερο ως διάλεκτος παρά ως γλώσσα. «Κάποιοι εξακολουθούν να αμφισβητούν τη νομιμότητά της, επειδή δεν έχουν έρθει ποτέ σε επαφή με αυτήν». Σημείωσε ότι υπάρχουν συζητήσεις σχετικά με τη νομιμότητα ακόμη και στο εσωτερικό της BASL, καθώς παλαιότεροι υποστηρικτές της γλωσσικής καθαρότητας αμφιβάλλουν αν η χρήση —από τη σημερινή γενιά— νοημάτων που δανείζονται στοιχεία από την Αφροαμερικανική Λαϊκή Αγγλική (African American Vernacular English) —όπως εκείνα που αντιστοιχούν σε εκφράσεις όπως «chill» (χαλαρώνω), «my bad» (δικό μου λάθος), «I feel you» (σε καταλαβαίνω/συμφωνώ) και «period» (τελεία/τέλος συζήτησης)— θα πρέπει να «μετράνε» ως μέρος της γλώσσας.
Κατά τον Δρ. Kraus, το ζήτημα της ανάδειξης ενός «νοήματος της χρονιάς» εξαρτάται ακριβώς από τέτοιου είδους συζητήσεις, καθώς θα μπορούσε να βοηθήσει στον κατευνασμό όσων ο ίδιος χαρακτήρισε «κουραστικές» αντιπαραθέσεις, οι οποίες αντανακλούν «γλωσσική καθαρότητα και κανονιστική προσέγγιση (prescriptivism) σχετικά με το τι συνιστά ή δεν συνιστά Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα». Με αυτόν τον τρόπο, η εν λόγω παράδοση θα μπορούσε να επιτύχει για την Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα (ASL) ό,τι επιδιώκει να επιτύχει η ανάδειξη της «λέξης της χρονιάς» για την αγγλική γλώσσα. «Πιστεύω ότι ο συμπεριληπτικός χαρακτήρας της είναι πραγματικά ισχυρός, καθώς αναγνωρίζει τις νέες λέξεις ως έγκυρα μέρη της γλώσσας μας, αντί να τις απορρίπτει ως "απλή αργκό"», ανέφερε ο Δρ. Kraus αναφερόμενος στον θεσμό της «λέξης της χρονιάς». «Και θεωρώ ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να υπάρχει κάτι αντίστοιχο και για την Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα —όπως και για άλλες νοηματικές γλώσσες— καθώς και για τις κοινότητες που τις χρησιμοποιούν».
Κατά μία έννοια, αυτό αποτελεί πλεονέκτημα μιας τόσο νέας γλώσσας: καμία από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ASL δεν έχει ακόμη παγιωθεί. Η Selena Minogue, μια κωφή drag queen, μου ανέφερε ότι η κουίρ κοινότητα των Κωφών συνεργάζεται συχνά με την ευρύτερη κοινότητα των Κωφών «για τη δημιουργία και την ανταλλαγή νοημάτων που είναι συμπεριληπτικά», τόσο για τα άτομα που εκπροσωπούν όσο και για τους χρήστες της νοηματικής που τα μαθαίνουν. Για παράδειγμα, τα ουδέτερα ως προς το φύλο νοήματα που σχετίζονται με μέλη της οικογένειας σχηματίζονται στο ύψος των ζυγωματικών, αντί στο πάνω ή στο κάτω μέρος του προσώπου (μια τοποθέτηση που παραδοσιακά χρησιμοποιείται για τη διάκριση μεταξύ ανδρών και γυναικών).
Ως επιστημονικός κλάδος, η γλωσσολογία «κυριαρχούνταν ιστορικά από ακούοντες γλωσσολόγους, οι οποίοι γνώριζαν ελάχιστα τη νοηματική γλώσσα», δήλωσε η Δρ. Sampson. Πρόσθεσε ότι η ιδέα του «νοήματος της χρονιάς» αποτελεί μια «ευχάριστη πρόκληση», η οποία θα μπορούσε να συμβάλει περαιτέρω στην κατάρριψη αυτής της διάκρισης και στην ανάδειξη της ASL, ώστε «άτομα που δεν είναι εξοικειωμένα με τη νοηματική γλώσσα να αποκτήσουν μια αίσθηση της πολυπλοκότητας που χαρακτηρίζει τις νοηματικές γλώσσες».
Απόδοση του άρθρου In American Sign Language, ‘Word of the Year’ Just Doesn’t Translate
Ευλαμπία Αγγέλου
Διερμηνέας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας
Ανεξάρτητη Ερευνήτρια
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου