Μια νέα στήλη για την εφηβεία, το parenting και όλα όσα συμβαίνουν στη δύσκολη, συναρπαστική και συχνά αντιφατική διαδρομή από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση, είναι εδώ. Για το πρώτο μας θέμα, ζητήσαμε από ανθρώπους διαφορετικών γενεών, επαγγελμάτων και εμπειριών να απαντήσουν σε μία απλή αλλά καθόλου εύκολη ερώτηση:
Η εφηβεία ήταν ανέκαθεν μια περίοδος αλλαγών. Το σώμα αλλάζει, οι σχέσεις αποκτούν άλλο βάρος, η ανάγκη για ανεξαρτησία μεγαλώνει, ενώ την ίδια στιγμή το παιδί εξακολουθεί να χρειάζεται ασφάλεια, φροντίδα και όρια.
Μόνο που η σημερινή εφηβεία μεγαλώνει σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από εκείνον των προηγούμενων γενεών. Η ζωή των εφήβων δεν σταματά στο σχολείο, στην παρέα ή στο σπίτι. Συνεχίζεται στις οθόνες, στα social media και σε έναν ψηφιακό χώρο όπου η σύγκριση, η εικόνα και η ανάγκη για αποδοχή είναι διαρκώς παρούσες.
Και κάπου εδώ γεννιούνται τα ερωτήματα: Έχουν αλλάξει πραγματικά οι έφηβοι ή απλώς άλλαξε ο κόσμος μέσα στον οποίο μεγαλώνουν; Η εφηβεία ξεκινά σήμερα νωρίτερα; Πόσο διαφορετικά τη βιώνει ένας έφηβος από έναν γονιό; Τι βλέπει ένας εκπαιδευτικός μέσα στην τάξη και τι ένας ψυχολόγος μέσα από τη θεραπευτική του εμπειρία; Και, τελικά, τι θυμάται ένας ενήλικας από τη δική του εφηβεία;
Δεν υπάρχει μία απάντηση. Υπάρχουν πολλές.
Και γι’ αυτό ζητήσαμε από ανθρώπους που την έχουν ζήσει, τη ζουν, την παρατηρούν ή εργάζονται καθημερινά δίπλα σε εφήβους, να μας πουν τη δική τους.
Μάριος Μάζαρης
Εκπαιδευτικός, συγγραφέας παιδικών βιβλίων
«Τι καταλαβαίνει άραγε κάποιος όταν ακούει τη λέξη εφηβεία; Για τους περισσότερους ο νους πηγαίνει σε παιδιά γυμνασίου και λυκείου. Εγώ, όμως, που εργάζομαι σε δημοτικό σχολείο, τη βλέπω να πλησιάζει πολύ νωρίτερα. Από τις πρώτες τάξεις συναντώ παιδιά που κοιτάζουν το σώμα τους με αυστηρότητα, που μετρούν την αξία τους μέσα από την αποδοχή, τις παρέες, τα μηνύματα, το ποιος ανήκει και ποιος μένει έξω.
Μιλούν με λεξιλόγιο μεγάλων, αλλά παραμένουν παιδιά όταν πρέπει να αντέξουν μια απόρριψη, μια αποτυχία, ένα «όχι». Και συχνά, από πολύ νωρίς, μαθαίνουν να καταπίνουν τη φωνή τους γιατί οι γονείς και το περιβάλλον δεν είναι διατεθειμένοι να την ακούσουν: να μη μιλούν όταν πληγώνονται, να μη ζητούν βοήθεια, να μη δείχνουν φόβο ή ευαισθησία. Μόνο που ό,τι δεν βρίσκει λέξεις, πολλές φορές βρίσκει άλλον δρόμο. Γίνεται θυμός, επιθετικότητα, αποκλεισμός, βία στη συνέχεια.
Η εφηβεία σήμερα, λοιπόν, χτίζεται πολύ νωρίτερα. Και δική μας ευθύνη είναι, ήδη από το δημοτικό, να δίνουμε στα παιδιά χώρο να μιλούν, να νιώθουν και να ακούγονται, πριν αρχίσει να μιλά για εκείνα ο θυμός τους. Γιατί ένα παιδί που ακούγεται εγκαίρως, έχει περισσότερες πιθανότητες να μη χρειαστεί αργότερα να φωνάξει μέσα από τη βία».
Ορφέας, 17 ετών
Έφηβος
«Η εφηβεία είναι περίεργη. Γιατί από τη μία θέλεις να μεγαλώσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται και από την άλλη, όταν αρχίζουν να σου φέρονται σαν μεγάλο, λες "χαλαρώστε λίγο".
Οι γονείς μου ακόμα μου λένε τι ώρα θα γυρίσω, αλλά ταυτόχρονα μου λένε ότι πρέπει να αρχίσω να σκέφτομαι το μέλλον μου, τις Πανελλήνιες, τη σχολή, τη ζωή μου γενικά. Και εγώ κάποιες φορές δεν έχω αποφασίσει ούτε τι θα φάω το βράδυ.
Νομίζω ότι το πιο δύσκολο είναι ότι αλλάζουν πολλά μαζί. Αλλάζει το σώμα σου, αλλάζει το πώς βλέπεις τους άλλους, αλλάζει το πώς βλέπεις τον εαυτό σου. Και κάπου μέσα σε όλα αυτά πρέπει να καταλάβεις και ποιος είσαι.
Έχεις φίλους που μπορεί να είναι τα πάντα για σένα και μετά από λίγο καιρό μπορεί να μην κάνετε καν παρέα. Μπορεί να σου αρέσει κάποιος και να μην ξέρεις πώς να του το πεις. Μπορεί να σε νοιάζει πάρα πολύ τι πιστεύουν οι άλλοι για σένα, ακόμα κι αν λες ότι δεν σε νοιάζει.
Και υπάρχει συνέχεια αυτή η σύγκριση. Με τους άλλους στο σχολείο, στα social, με το πώς είναι, τι κάνουν, πού βγαίνουν, τι έχουν πετύχει. Και κάποιες φορές νιώθεις ότι όλοι προχωράνε και εσύ είσαι κάπου πίσω.
Με τους γονείς είναι επίσης περίεργα. Μπορεί να νευριάζεις απίστευτα μαζί τους επειδή σε ρωτάνε δέκα φορές το ίδιο πράγμα, αλλά αν γίνει κάτι σοβαρό, αυτοί είναι οι πρώτοι που θέλεις να πάρεις τηλέφωνο.
Και μάλλον αυτό είναι η εφηβεία. Να θες να είσαι ανεξάρτητος, αλλά να χρειάζεσαι ακόμα τους ανθρώπους σου. Να νομίζεις ότι τα ξέρεις όλα και ταυτόχρονα να μην ξέρεις σχεδόν τίποτα.
Λένα Διβάνη
Συγγραφέας, ιστορικός και πανεπιστημιακός
«Πέρασα μια περίεργη εφηβεία, μουλωχτή. Απ' έξω όλα καλά, από μέσα θύελλα. Δεν ήξερα γιατί και ήξερα ακριβώς γιατί. Μπέρδεμα. Ρώτησα έναν γείτονα -δεν έπαιζαν ψυχολόγοι τότε, ούτε στους γονείς μιλούσαμε. Αυτός ήταν ένας ήμερος, λιγόλογος γεωπόνος. "Άκου", μου λέει, "είσαι σαν το φυτό που πάει να ανθίσει τώρα. Δύσκολη φάση. Το φυτό τζογάρει όλη του την αποθηκευμένη ενέργεια εκείνη τη στιγμή, δίνει όλη του τη γλυκόζη, το νερό του, βάζει ρίζες και φύλλα να δουλεύουν υπερωρίες για να δίνουν στο μπουμπούκι ενέργεια. Δημιουργεί μια καταιγίδα από φυτοορμόνες για να το μπουστάρει και να μπορέσει να βγάλει το λουλούδι του. Ακραία στρεσογόνα φάση, δηλαδή ακραία ευπάθεια. Γίνεται ευάλωτο σε μύκητες, σε μελίγκρες που καραδοκούν να τραφούν από τους χυμούς του μπουμπουκιού. Μεγάλο ρόλο παίζει και η τύχη. Μια μέρα καύσωνα μπορεί να σκοτώσει το μπουμπούκι πριν να ανθίσει. Ένας αέρας να σηκωθεί μπορεί να το σπάσει. Ε, λοιπόν, αυτό είσαι δεσποινίς. Μπουμπούκι που το 'βαλες μουχαμέτι ν΄ανθίσεις. Ηρέμησε, έχε το νου σου στη μελίγκρα που καραδοκεί να σε ρημάξει -τα παράσιτα γενικώς- και κυρίως ψάξε για όποιον μπορεί να σου δώσει λίγο λίπασμα. Αυτά και προπαντός να μη φοβάσαι. Όλοι από κει περάσαμε. Βλέπω ήδη το λουλούδι σου αν θες να ξέρεις. Κόκκινο είναι"».
Γιάννης Καλυβόπουλος
Ψυχολόγος με πιστοποιημένη γνώση σε Συστημική Ψυχοθεραπεία
«Η εφηβεία σήμερα.
Η εφηβεία στην εποχή μας επηρεάζεται αναμφισβήτητα από την πολυπλοκότητα και ρευστότητα της σύγχρονης ζωής. Οι έφηβοι καλούνται να διαμορφώσουν την ταυτότητά τους μέσα σε ένα περιβάλλον που αλλάζει ταχύτατα –τεχνολογικά, κοινωνικά και οικονομικά– δημιουργώντας μια διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας.
Όταν αυτή η διαρκώς μεταβαλλόμενη ταχύτητα συναντά τις αλλαγές στο οικογενειακό σχήμα και την ανάγκη για αναδιοργάνωση, προκαλείται μια αίσθηση αποσταθεροποίησης και σύγχυσης αυξάνοντας το στρες και το άγχος. Οι γονείς και αυτοί με τη σειρά τους ψυχικά εξουθενωμένοι και χωρίς ενέργεια από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν στην προσωπική τους ζωή, δυσκολεύονται να αντέξουν αλλά και να συντονιστούν με την συναισθηματική ανάγκη του εφήβου για χώρο και έκφραση. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί έντονη εσωτερική σύγκρουση, καθώς είμαστε βιολογικά κατασκευασμένοι για ισορροπία σε συνθήκες σταθερές. Όταν το σταθερό σημείο αναφοράς απουσιάζει, ο εφηβικός εγκέφαλος δυσκολεύεται να νιώσει ασφαλής.
Σε αυτό το ρευστό πλαίσιο, η επιρροή από τα social media και η συνεχής εξιδανίκευση τεχνητών προτύπων επιτείνουν το αίσθημα ανεπάρκειας. Η σημερινή εφηβεία μοιάζει με μια αγωνιώδη προσπάθεια των νέων να ριζώσουν και να βρουν τον εαυτό τους σε έναν κόσμο που κινείται πιο γρήγορα από ποτέ».
Νίκος Βασιλάκος
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, ιδρυτής Safer Kids
Το αναπτυξιακό έργο είναι το ίδιο εδώ και αιώνες: ο έφηβος πρέπει να αποχωριστεί τους γονείς του και να χτίσει ταυτότητα. Αυτό απαιτεί λάθη, δοκιμές, μυστικά. Η διαφορά είναι ότι σήμερα όλα αυτά γίνονται δημόσια, καταγράφονται και μένουν. Το λάθος της δικής μου γενιάς ξεχνιόταν. Το λάθος ενός δεκαπεντάχρονου σήμερα έχει screenshot.
Στο γραφείο μου δεν βλέπω εφήβους εθισμένους στο κινητό. Βλέπω εφήβους μόνους, με ένα κινητό στο χέρι. Το κινητό είναι το σύμπτωμα, όχι η αιτία. Οι ενήλικες μπερδεύουν τα δύο και κατάσχουν τη συσκευή. Έτσι χάνουν το μόνο που έχει σημασία: την πρόσβαση στο παιδί.
Είκοσι έξι χρόνια στο Safer Kids με έμαθαν ένα πράγμα. Ο έφηβος δεν χρειάζεται φύλακα. Χρειάζεται έναν ενήλικα που θα μείνει στο δωμάτιο όταν τα πράγματα δυσκολέψουν -χωρίς κήρυγμα, χωρίς τιμωρία, χωρίς πανικό. Στηρίζω, δεν τιμωρώ. Δεν είναι σύνθημα. Είναι κλινική πρακτική.
Η εφηβεία σήμερα είναι η ίδια παλιά αναζήτηση ταυτότητας, μόνο που τώρα έχει κοινό. Και το κοινό δεν συγχωράει. Η δουλειά μας, ως γονείς και ως κοινωνία, είναι να παραμείνουμε το μόνο κοινό που συγχωράει».
Αλεξία Τασούλη
Δημοσιογράφος, διπλωματική συντάκτρια
«Θα την πω την αμαρτία μου. Χαίρομαι που τα δύο παιδιά μου πέρασαν το πρώτο στάδιο της εφηβείας, τελείωσαν το σχολείο και πέρασαν στο Πανεπιστήμιο. Ήταν μια περίοδος πολύ απαιτητική διότι όσο μεγαλώνουν τα παιδιά, η δουλειά μιας μητέρας μεταλλάσσεται και εκεί που κουραζόσουν σωματικά, όταν ήταν μωρά, με το ξενύχτι να φροντίσεις το φαγητό, τα πήγαινε έλα στους παιδιάτρους, στην εφηβεία, όταν μπαίνει το σχολείο στη ζωή τους, η κούραση μια μητέρας γίνεται από σωματική και πνευματική. Να τους μάθεις να διαβάζουν, να έχουν σωστή συμπεριφορά, να εμπλουτίσεις το μυαλό τους με ωραίες αλλά και σταδιακά ρεαλιστικές εικόνες. Και να πρέπει να απαντάς στις ερωτήσεις τους και να αντιμετωπίσεις την αμφισβήτησή και τα παράπονά τους! Επειδή καλύπτω το ρεπορτάζ του υπουργείου εξωτερικών, η δουλειά μου είχε πολλά ταξίδια και ακόμη θυμάμαι τα κλάματα της κόρης μου κάθε φορά που έβλεπε να ετοιμάζω βαλίτσα. Θυμάμαι ακόμη να είμαι σε ένα μικρό λεωφορείο στη Ραμάλα καθ’ οδόν προς τα σύνορα σε μια απαιτητική διαδρομή, και να με παίρνει συνεχώς τηλέφωνο ο γιος μου εκείνη την ώρα να τον βοηθήσω με κάτι ασκήσεις στα μαθηματικά! Θυμάμαι ακόμη να είμαι σε μια κλειστή ενημερωτική συνάντηση για τα ελληνοτουρκικά που απαιτούσε να είμαι πολύ συγκεντρωμένη και μεταξύ casus belli και υφαλοκρηπίδας να απαντώ στα συνεχή τηλέφωνα του γιου μου που ήταν άρρωστος και ήθελε να με ακούει!
Και όταν μια μητέρα δουλεύει το πακέτο είναι πλήρες δύσκολο, όμορφο και γεμάτο αγάπη».
Δέσποινα Α. Μπαστάκη
Παιδίατρος – Αναπτυξιακή Παιδίατρος, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
«Η εφηβεία σήμερα: Ισορροπία ανάμεσα στην αυτονομία, τη διαρκή έκθεση και την πορεία προς την ενηλικίωση.
Η εφηβεία δεν αποτελεί το ειδικό επιστημονικό μου πεδίο. Γράφω, λοιπόν, αυτές τις σκέψεις μέσα από ιδιότητες που συνυπάρχουν στη ζωή μου: ως γιατρός-παιδίατρος, αλλά και ως γονέας.
Η εφηβεία ήταν πάντοτε η εποχή των μεγάλων αλλαγών: το σώμα μεταμορφώνεται, τα συναισθήματα δυναμώνουν και ο νέος άνθρωπος αναζητά την ταυτότητά του, ποιος είναι και πού ανήκει. Είναι μια περίοδος βαθιάς βιολογικής, ψυχικής και κοινωνικής αναδιοργάνωσης. Το σώμα αλλάζει γρήγορα, ενώ ο εγκέφαλος –ιδιαίτερα τα δίκτυα που συνδέονται με τον έλεγχο των παρορμήσεων, τον σχεδιασμό και την εκτίμηση του κινδύνου– συνεχίζει να ωριμάζει. Την ίδια στιγμή, η ανάγκη για αυτονομία, αποδοχή και διαφοροποίηση γίνεται επιτακτική.
Σήμερα αυτή η φυσιολογική μετάβαση εκτυλίσσεται ανάμεσα σε έναν ηλεκτρονικό και σε έναν πραγματικό κόσμο, διαρκούς έκθεσης και σύγκρισης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θολώνουν τα όρια ανάμεσα στο προσωπικό και το δημόσιο και συχνά μπορεί να αποσυντονίσουν, να παρασύρουν ή να τροποποιήσουν την εικόνα εαυτού.
Από παιδιατρική σκοπιά, η «λύση» δεν είναι η υπερβολική επιτήρηση, ούτε η απόσυρση των ενηλίκων. Εμείς οι ενήλικες δεν χρειάζεται να έχουμε όλες τις απαντήσεις σε όλα τα γιατί.
Γιατί πίσω από κάθε «άσε με» μπορεί να κρύβεται ένα σιωπηλό «μείνε κοντά μου».
Χρήστος Κοροβίλας
Αδειούχος Ψυχολόγος – Συστημικός Ψυχοθεραπευτής
«Τί είναι Εφηβεία Σήμερα;
Σήμερα, η εφηβεία είναι η ζυγαριά ανάμεσα στην επανάσταση που η νέα γενιά οφείλει να ξεσηκώνει και στην οριοθέτηση που, αν και αμφισβητεί, αποζητά συχνά απεγνωσμένα. Σε μια εποχή όπου τα social media και το AI κυριαρχούν, η πληροφορία είναι ατέλειωτη και η «pop ψυχολογία» διδάσκει εύκολα τσιτάτα και ένα δριμύ «κατηγορώ» προς κάθε γονιό. Η νέα γενιά αποκαθηλώνει τους γονείς (πράγμα υγιές), αλλά δοκιμάζεται από τη δική τους δυσκολία να αντέξουν την αμφισβήτηση και να οριοθετήσουν με ευέλικτο τρόπο.
Παράλληλα, τα social media κάνουν το προσωπικό όριο που χρειάζεται να καλλιεργήσει και να θέσει ο κάθε έφηβος στον εαυτό του ακόμα πιο δύσκολο (π.χ. πόσο και πώς χρησιμοποιώ τα social; Πού ξεπέρασα το όριο;).
Έτσι, η αμφισβήτηση μένει χωρίς ουσιαστική ανταπόκριση και οι νέοι, θυμωμένοι, δυσκολεύονται να μάθουν τι σημαίνει προσωπική ευθύνη. Εφηβεία σημαίνει να θυμώνω για όσα δεν μου δόθηκαν ως παιδί, αλλά συγχρόνως να παίρνω την ευθύνη του εαυτού μου τώρα που γίνομαι ενήλικας. Η επανάσταση δεν έχει ουσία αν δεν συνοδεύεται από ένα εσωτερικό όριο που ξέρει πότε να σταματά την ορμή και να αναλαμβάνει ευθύνη.
Από την άλλη, η μεγαλύτερη γενιά οφείλει να αντέξει το ναρκισσιστικό πλήγμα της αμφισβήτησης, να θέτει κατάλληλα όρια και να αντέχει να «δύει», προκειμένου να "ανατείλει" η νέα».
Παυλίνα Βουλγαράκη
Ελληνίδα τραγουδίστρια και τραγουδοποιός
«Η εφηβεία είναι η ηλικία όπου η φωνή αλλάζει, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Ο άνθρωπος δοκιμάζει ποιος είναι, ποιος θα μπορούσε να γίνει και πόσο αντέχει να διαφέρει από εκείνους που αγαπά. Σήμερα, όμως, αυτή η αναζήτηση συμβαίνει μπροστά σε ένα παράθυρο προς τον κόσμο. Οι έφηβοι καλούνται να διαμορφώσουν ταυτότητα ενώ εκτίθενται σε πρότυπα και κρίσεις. Πριν καταλάβουν τι αισθάνονται, πρέπει να αποφασίσουν πώς θα το παρουσιάσουν. Για να ανήκουν, στρέφονται σε συνομηλίκους που επίσης αναζητούν τον εαυτό τους.
Τα συναισθήματα δεν έχουν αποκτήσει αναλογίες. Ένας έρωτας, μια απόρριψη ή μια φιλία μπορεί να καταλάβει ολόκληρο τον ψυχικό ορίζοντα. Και ένα τραγούδι γίνεται το απόλυτο καταφύγιο όταν οι λέξεις δεν αρκούν.
Πιστεύω ότι οι έφηβοι δεν χρειάζονται ενηλίκους που θα τους εξηγήσουν ποιοι είναι. Χρειάζονται ανθρώπους που αντέχουν τις αντιφάσεις, τις σιωπές και τις μεταμορφώσεις τους και παραμένουν κοντά χωρίς να τους φυλακίσουν, ώστε ο δεσμός να τους επιτρέπει να απομακρύνονται γνωρίζοντας κάπου βαθιά μέσα τους ότι δεν θα χαθούν. Χρειάζονται όρια χωρίς ταπείνωση, ελευθερία χωρίς εγκατάλειψη και παρουσία χωρίς έλεγχο.
Είναι η δεύτερη και τελευταία ευκαιρία για τους γονείς να επανορθώσουν μέσα στη σχέση όσα δεν μπόρεσαν να προσφέρουν στην παιδική ηλικία. Το παρελθόν έτσι κι αλλιώς δεν ξαναγράφεται, όμως δίνεται η ευκαιρία να σταθούν διαφορετικά στο παρόν, ώστε ο έφηβος να μπορέσει να προχωρήσει προς το μέλλον».
Μανίνα Ζουμπουλάκη
Δημοσιογράφος, συγγραφέας, σεναριογράφος
«Επανάσταση, αμφισβήτηση (του κόσμου των ενηλίκων), σαρκασμός, ειρωνεία, υποτίμηση (του κόσμου των ενηλίκων), επιθετικότητα, θυμός, ορμόνες, ορμητικότητα και μελοδραματισμός – όλα αυτά, δηλαδή ό,τι ήταν πάντα η Εφηβεία, είναι και σήμερα. Με μια επιπλέον δόση θυμού/ επιθετικότητας, γιατί η εποχή έχει ανέβει σκαλοπάτι, ή όπως λέει ένας έφηβος, ‘το έχει τερματίσει’. Έζησα την εφηβεία του μεγάλου γιου μου ο οποίος τώρα (32) δεν αναγνωρίζει τίποτα από την δική του εφηβεία παρακολουθώντας τη συνεχιζόμενη εφηβεία των δύο αδερφιών του (17μιση). Ξαφνιάζεται συνέχεια (‘Μα πώς μιλάνε έτσι, τι είναι αυτά που κάνουν/λένε/σκέφτονται;’ κλπ) αλλά είναι βασική αρχή, και τη συνειδητοποιείς μετά τα 40-50 σου χρόνια: δεν πρέπει να ξεχνάς ποτέ, τίποτα από την εφηβεία σου. Είναι η φάση που σε έφτιαξε αυτό που είσαι τώρα, με διαμαρτυρίες, απαξίωση, φωνές, κλάματα, δράματα, πειράματα, ρίσκα, ακρότητες και ακραίες απόψεις, με συγκρούσεις, νεύρα, εντάσεις και καταστροφές που ευτυχώς δεν είναι ολικές, για να έχεις αντέξει ως εδώ. Απλώς όταν θυμάσαι καλά τη δική σου εφηβεία, σηκώνεις την εφηβεία των άλλων πιο μαλακά. Και τη χρησιμοποιείς στη δημιουργικότητά σου (πχ, πάντα βάζω έφηβα παιδιά στα βιβλία μου, τους διαλόγους εφήβων τους γράφω στον αέρα)».
Πηγή: Το Βήμα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου