Η μάθηση παιδιών και εφήβων με τη χρήση εκπαιδευτικής τεχνολογίας

Η Αμερικανική Ψυχολογική Ένωση (American Psychological Association - APA) δημοσίευσε πρόσφατα μία έκθεση για την εκπαιδευτική τεχνολογία, που περιλαμβάνει 10 συστάσεις βασισμένες σε έρευνες, για τη λήψη αποφάσεων που προστατεύουν και υποστηρίζουν τη μάθηση, την ανάπτυξη και την ευημερία των παιδιών.

Τα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν έξι γενικά συμπεράσματα, τα οποία αποτελούν τη βάση για τις παρακάτω συστάσεις.

• Ο χρόνος ενασχόλησης, η ευχαρίστηση, η συμμετοχή και τα ποσοστά ολοκλήρωσης συχνά συγχέονται με τη μάθηση.
• Ο πραγματικός έλεγχος της μάθησης γίνεται αφού κλείσει η εφαρμογή. Οι μαθητές μπορεί να έχουν καλή απόδοση κατά τη χρήση ενός εργαλείου, αλλά να αποτυγχάνουν να συγκρατήσουν όσα έμαθαν ή να τα εφαρμόσουν σε άλλα πλαίσια.
• Χαρακτηριστικά που έχουν σχεδιαστεί για να προσελκύουν την προσοχή μπορεί τελικά να αποσπούν την προσοχή από τη μάθηση.
• Ο χρόνος που αφιερώνεται στις οθόνες δεν είναι τόσο σημαντικός όσο η δραστηριότητα την οποία αντικαθιστά.
• Πολλοί ισχυρισμοί σχετικά με τη βελτίωση της κριτικής σκέψης, της νοημοσύνης και των νοητικών ικανοτήτων δεν υποστηρίζονται από έρευνες.
• Η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να βελτιώνει την απόδοση, μειώνοντας παράλληλα τη μάθηση. Οι μαθητές μπορούν να παράγουν ποιοτικότερο έργο, αναπτύσσοντας ωστόσο λιγότερο ανεξάρτητες γνώσεις και δεξιότητες.

Τι είναι η εκπαιδευτική τεχνολογία;

Με τον όρο εκπαιδευτική τεχνολογία εννοούμε τα ψηφιακά εργαλεία, τις πλατφόρμες, τις συσκευές, τις εφαρμογές και τα συστήματα που χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη της μάθησης και της διδασκαλίας εκπαιδευτικού περιεχομένου στα περιβάλλοντα όπου μαθαίνουν οι νέοι, συμπεριλαμβανομένων των σχολικών αιθουσών, των σπιτιών, των προγραμμάτων φροντιστηριακής υποστήριξης, των βιβλιοθηκών και των δραστηριοτήτων μετά το σχολείο. Η χρήση τεχνολογίας αποκλειστικά για ψυχαγωγικούς σκοπούς, η πολιτική χρήσης προσωπικών smartphone και η χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης εκτός μαθησιακού πλαισίου αποτελούν διαφορετικό αντικείμενο συζήτησης.

Τύποι εκπαιδευτικής τεχνολογίας που εξετάζονται στην έκθεση της American Psychological Association:

Εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας σχεδιασμένα για τη μάθηση: Εργαλεία που δημιουργήθηκαν ειδικά για την εκπαίδευση, όπως: ευφυή συστήματα διδασκαλίας (ψηφιακοί δάσκαλοι που προσαρμόζονται στον τρόπο μάθησης του μαθητή), εφαρμογές μάθησης με χρήση τεχνητής νοημοσύνης (AI), προσαρμοσμένο λογισμικό, δομημένα ψηφιακά προγράμματα σπουδών, εκπαιδευτικά παιχνίδια, εφαρμογές για την πρώιμη μάθηση και εκπαιδευτικά βίντεο. Παράδειγμα: μια εφαρμογή ανάγνωσης για την εξάσκηση στη φωνητική μέθοδο. Αυτή η κατηγορία αποτελεί το κύριο αντικείμενο των συστάσεών —που βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία— για παιδιά και εφήβους.

Εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας γενικής χρήσης που αξιοποιούνται για τη μάθηση: Τεχνολογίες που δεν δημιουργήθηκαν αποκλειστικά για τη μάθηση, αλλά χρησιμοποιούνται σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, όπως: chatbots τεχνητής νοημοσύνης, προγράμματα επεξεργασίας κειμένου, σουίτες εφαρμογών παραγωγικότητας και μηχανές αναζήτησης, καθώς και πλατφόρμες βίντεο και κοινωνικής δικτύωσης που οι μαθητές ενδέχεται να χρησιμοποιούν —ή να καλούνται να χρησιμοποιήσουν— για τις σχολικές τους εργασίες. Παράδειγμα: Microsoft Suite ή Google Suite κ.λπ. Στην έκθεση παρέχονται γενικές κατευθυντήριες σχετικά με το πλαίσιο χρήσης.

Εκπαιδευτικές υποδομές: Τα συστήματα που πλαισιώνουν τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας, όπως: προγράμματα παροχής συσκευών σε αναλογία «μία συσκευή ανά μαθητή» (1:1), συστήματα διαχείρισης μάθησης, σχολικά δίκτυα, καθώς και φίλτρα διαδικτύου ή λογισμικό διαχείρισης συσκευών. Παράδειγμα: ένα πρόγραμμα παροχής φορητών υπολογιστών από μια σχολική περιφέρεια. Πρόκειται για το πλαίσιο υλοποίησης που καθορίζει τη λειτουργία των δύο προηγούμενων κατηγοριών στην πράξη.

Γιατί πραγματοποιήθηκε τώρα αυτή η έρευνα;

Τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας εγκωμιαζονται συχνά για τη δυνατότητά τους να βοηθούν παιδιά και εφήβους (ηλικίας 5–18 ετών) να μαθαίνουν, να εξασκούν δεξιότητες και να λαμβάνουν υποστήριξη, τόσο στο σχολείο όσο και στο σπίτι. Ωστόσο, παραμένει ένα κεντρικό ερώτημα: μπορούμε να εμπιστευτούμε αυτά τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας ότι θα εκπληρώσουν τις θετικές εκβάσεις που τους αποδίδονται; Η παρούσα έκθεση της APA απευθύνεται σε όσους καλούνται να αποφασίσουν αν και πώς θα χρησιμοποιήσουν εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας σε σχολικά περιβάλλοντα (πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης): εκπαιδευτικούς που επιλέγουν εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας, οικογένειες που εξετάζουν τη χρήση εφαρμογών, στελέχη εκπαίδευσης που αξιολογούν αγορές, προγραμματιστές που σχεδιάζουν εργαλεία και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής που θεσπίζουν κανόνες.

Η έρευνα έως σήμερα δείχνει ότι τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας δεν είναι από τη φύση τους ωφέλιμα ή επιβλαβή για τους μαθητές. Οι επιπτώσεις εξαρτώνται από το τι ζητά το εργαλείο από τον μαθητή, τον τρόπο με τον οποίο το ενσωματώνουν οι ενήλικες, την ηλικία και τις ανάγκες του παιδιού, καθώς και από το τι αντικαθιστά το εν λόγω εργαλείο. Αυτές ακριβώς οι συνθήκες αποτελούν το αντικείμενο των συστάσεων της παρούσας έκθεσης. Τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας εξελίσσονται ραγδαία, παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στην ποιότητα και συχνά προωθούνται με ισχυρισμούς που υπερβαίνουν τα διαθέσιμα ερευνητικά αποτελέσματα. Για να διασφαλιστεί ότι τα εργαλεία αυτά εξυπηρετούν ουσιαστικά τα παιδιά και τους εφήβους, οι αποφάσεις πρέπει να βασίζονται σταθερά σε τεκμηριωμένα επιστημονικά στοιχεία και όχι σε υποσχέσεις μάρκετινγκ.

Συστάσεις ειδικών

• Προσδιορίστε τους μαθησιακούς στόχους και τα αναμενόμενα αποτελέσματα κατά τη χρήση ενός εργαλείου εκπαιδευτικής τεχνολογίας, καθώς η επιτυχία στη χρήση μιας εφαρμογής δεν εγγυάται ευρύτερη μάθηση.
• Αξιολογήστε τα εργαλεία εκπαιδευτικής τεχνολογίας με βάση τα μαθησιακά αποτελέσματα και όχι μόνο τη συμμετοχή, την απόλαυση ή το ενδιαφέρον, διότι η συμμετοχή δεν ταυτίζεται με τη μάθηση και το τελικό κριτήριο είναι τι μπορούν να κάνουν οι μαθητές αφού ολοκληρώσουν τη χρήση του εργαλείου.
• Μην εστιάζετε αποκλειστικά στον χρόνο χρήσης της οθόνης και αξιολογήστε τι ακριβώς αντικαθιστά η τεχνολογία.
• Επιλέξτε εργαλεία που βασίζονται σε τεκμηριωμένες ερευνητικά στρατηγικές μάθησης, καθώς η επιστήμη της μάθησης έχει μεγαλύτερη σημασία από την καθαρά τεχνολογική καινοτομία.
• Επιλέξτε απλό σχεδιασμό και αποφύγετε την ταυτόχρονη εκτέλεση πολλαπλών εργασιών (multitasking), καθώς οι τεχνολογίες που έχουν σχεδιαστεί για να διατηρούν την προσοχή ενδέχεται να παρεμποδίζουν τη μάθηση.
• Προσεγγίστε τα εργαλεία Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (GenAI) στην εκπαίδευση με ιδιαίτερη προσοχή και κατάλληλες για την ηλικία δικλείδες ασφαλείας, καθώς η βελτιωμένη απόδοση ενδέχεται να επιτυγχάνεται εις βάρος της ανεξάρτητης μάθησης.
• Καταστήστε τη συμμετοχή των ενηλίκων ουσιαστικό μέρος της εφαρμογής εργαλείων εκπαιδευτικής τεχνολογίας, καθώς η τεχνολογία είναι πιο αποτελεσματική όταν η μάθηση υποστηρίζεται από ανθρώπινες σχέσεις.
• Αναπτύξτε εργαλεία και πολιτικές που διασφαλίζουν την πρόσβαση, την ευελιξία και την κάλυψη των διαφορετικών αναγκών των μαθητών, καθώς οι μέσοι όροι αποτελεσμάτων μπορεί να αποκρύπτουν ποιοι ωφελούνται, ποιοι μένουν πίσω και ποιοι ενδέχεται να υποστούν ζημιά.
• Προστατεύστε τα δεδομένα και την ιδιωτικότητα, ώστε τα δεδομένα των μαθητών να αξιοποιούνται για την προαγωγή της εκπαίδευσης και όχι για την εξυπηρέτηση άλλων συμφερόντων.
• Επενδύστε σε μηχανισμούς υποστήριξης της εφαρμογής και σε έρευνα που συμβαδίζουν με την τεχνολογική εξέλιξη, καθώς η υιοθέτηση τεχνολογίας από μόνη της σπάνια οδηγεί σε βελτίωση της μάθησης.

Απόδοση του άρθρου Children’s and adolescents’ learning with educational technology

Ευλαμπία Αγγέλου

Διερμηνέας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας

Ανεξάρτητη Ερευνήτρια