Η παραβατικότητα των ανηλίκων και νέων απασχολεί διαχρονικά την επιστήμη και την κοινωνία. Ωστόσο η μορφή που λαμβάνει ανάλογα με τη χωροχρονική συγκυρία είναι διαφορετική. Στις μέρες μας, τα κύρια χαρακτηριστικά του φαινομένου συνοψίζονται στα εξής:
- συχνή και υπέρμετρη χρήση βίας
- ομαδικότητα κατά την εκδήλωσή της
- μεγαλύτερη εμπλοκή και κοριτσιών
- κακή χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας
Τα ποιοτικά αυτά χαρακτηριστικά σε συνδυασμό με τις ποσοτικές διαστάσεις του φαινομένου εξηγούν την ανησυχία που απορρέει και την ανάγκη για ουσιαστικές απαντήσεις σε ένα πρόβλημα που απασχολεί ολόκληρη την κοινωνία μας, όπως είναι η πρόληψη και αντιμετώπιση της παραβατικότητας των παιδιών και των νέων μας.
Στο πλαίσιο αυτό καλούμαστε να απαντήσουμε σε δύο βασικά ερωτήματα:
Υπάρχει, πράγματι, σοβαρό πρόβλημα παραβατικής και εγκληματικής συμπεριφοράς από πλευράς των ανηλίκων μας και μπορεί να περιοριστεί μέσα από την εφαρμογή προληπτικών πολιτικών με τη συμμετοχή και της τοπικής κοινωνίας;
Προκειμένου να απαντήσουμε, ας δούμε πρώτα τα επίσημα στατιστικά δεδομένα της Ελληνικής Αστυνομίας[1], τα οποία -παρά την ύπαρξη του σκοτεινού αριθμού- επιβεβαιώνουν μια αυξητική τάση των ποινικών αδικημάτων με θεωρούμενους ως δράστες ανηλίκους 12 – 18 ετών, κατά την τελευταία 6ετία (2020-25), με κορύφωσή της κατά το 2023 και 2024, και σχετική μείωση κατά το 2025[2]. Πιο συγκεκριμένα:
- Το σύνολο κακουργημάτων και πλημμελημάτων με θεωρούμενους ως δράστες ανηλίκους 12 – 18 ετών διπλασιάστηκε το διάστημα αυτό: από 6.415 το 2020 σε 13.955 το 2025 και, παγίως, η πλειονότητά τους καταγράφεται στην περιφέρεια της πρωτεύουσας,
- Τα αδικήματα κατά της ιδιοκτησίας, τα οποία αντιπροσωπεύουν διαχρονικά την πλειονότητα των διαπραττόμενων από ανηλίκους αδικημάτων, αυξήθηκαν κατά 35,9%, σημειώνοντας μικρή μείωση το 2025 (4329) συγκριτικά με το 2024 (5183),
- Πολύ σημαντική είναι η καταγραφόμενη αύξηση στα εγκλήματα κατά της σωματικής ακεραιότητας, τα οποία περιλαμβάνουν όλες τις μορφές σωματικών βλαβών (από 373 το 2020, σε 1483 το 2025 με ποσοστιαία αύξηση 297,6%), καθώς και στα σχετικά με τα ναρκωτικά αδικήματα που από 440 έφθασαν τα 1737 την παραπάνω εξαετία (ποσοστιαία αύξηση 294,8%),
- Αξίζει να αναφερθεί, επίσης, ότι σχεδόν τριπλασιάστηκαν τα εγκλήματα περί όπλων (από 330 σε 902), ενώ σχεδόν δεκαπλασιάστηκαν τα εγκλήματα ενδοοικογενειακής βίας (από 56 σε 527).
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα εγκλήματα κατά της σωματικής ακεραιότητας, καθώς και τα περί όπλων και ναρκωτικών δεν μειώθηκαν κατά το 2025.
Τα παραπάνω στοιχεία, παρά τις επιφυλάξεις, αφενός της υπερπροβολής του φαινομένου και αφετέρου, της μη αντιπροσωπευτικής καταγραφής του, αναδεικνύουν την ανάγκη χάραξης και εφαρμογής μιας ορθολογικής αντεγκληματικής πολιτικής, επιστημονικά τεκμηριωμένης, βάσει των τριών θεμελιωδών πυλώνων της:
- Της πρόληψης,
- Της ποινικής δικαιοσύνης,
- Της κοινωνικής επανένταξης.
Ωστόσο, στην πράξη παρατηρούμε ότι το ενδιαφέρον επικεντρώνεται, κυρίως, στην ποινική αντιμετώπιση των ανηλίκων, η οποία είναι -και ορθά- σαφώς επιεικέστερη από εκείνη των ενηλίκων, εστιάζοντας σε μέτρα κοινωνικοθεραπευτικά, για την ελαχιστοποίηση των αρνητικών συνεπειών του ποινικού στιγματισμού. Στο πλαίσιο αυτό, στη χώρα μας, το όριο της πλήρους ποινικής ανευθυνότητας είναι πλέον το 12ο έτος συμπληρωμένο, ενώ οι ανήλικοι δράστες 12-15 ετών υποβάλλονται αποκλειστικά και μόνο σε αναμορφωτικά και θεραπευτικά μέτρα. Μόνο στην ομάδα των 15-18 ετών μπορεί να επιβληθεί και ποινικός σωφρονισμός, δηλαδή εγκλεισμός σε ειδικό σωφρονιστικό κατάστημα κράτησης, αλλά μέχρι 5 χρόνια.
Κάτω απ’ αυτό το πρίσμα η σημασία της πρόληψης γίνεται ακόμα μεγαλύτερη, όπως φαίνεται και από το διεθνή προσανατολισμό της αντεγκληματικής πολιτικής προς εγκληματοπροληπτικές πολιτικές, μέσω αφενός της δημιουργίας ειδικευμένων οργάνων πρόληψης του εγκλήματος και φόβου του εγκλήματος, τα οποία θεσπίστηκαν και λειτουργούν στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες με τη μορφή των Τοπικών Συμβουλίων Πρόληψης της Εγκληματικότητας και αφετέρου μέσω της επέκτασης της κοινοτικής αστυνόμευσης άλλοτε με τη μορφή της συνεργασίας αστυνομίας-πολιτών και άλλοτε με τη μορφή της αστυνομίας της εγγύτητας[3].
Για να απαντήσουμε, λοιπόν, και στο δεύτερο ερώτημα, αρκεί να ανατρέξουμε στα ειδικά τμήματα μελέτης, δράσης και συντονισμού των προληπτικών ενεργειών του ΟΗΕ, ήδη από τη δεκαετία του ’50, καθώς και στις πολιτικές ποιότητας ζωής στις πόλεις που εφαρμόστηκαν μετά τη δεκαετία του ’80, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με τη μορφή της συμμετοχικής εγκληματοπροληπτικής πολιτικής.
Στην Ελλάδα, η σημαντικότερη εξέλιξη στον τομέα αυτό αφορά τη θέσπιση των Τοπικών Συμβουλίων Πρόληψης της Εγκληματικότητας (ΤοΣΠΕ), το 1999[4], μετονομασθέντα σε Τοπικά Συμβούλια Πρόληψης της Παραβακότητας (ΤοΣΠΠα) [5], τα οποία ήταν αρχικά ενταγμένα στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης και εν συνεχεία εντάχθηκαν στην αρμοδιότητα των Δήμων[6]. Ορίζονται ως «αποκεντρωμένα όργανα αντεγκληματικής πολιτικής και διαχείρισης του προβλήματος της εγκληματικότητας, σε τοπικό επίπεδο, με στόχο τη μείωση ή εξάλειψη του αισθήματος ανασφάλειας των πολιτών και τη δημιουργία κλίματος εμπιστοσύνης για την ικανότητα του Κράτους να προστατεύει αποτελεσματικά τα έννομα και κοινωνικά αγαθά τους»[7], ενώ κύρια αποστολή τους αποτελεί «η καταγραφή και η μελέτη της εγκληματικότητας σε τοπικό επίπεδο, καθώς και η σχεδίαση, η οργάνωση, ο συντονισμός και η εφαρμογή από τους κοινοτικούς φορείς πρωτοβουλιών, κατάλληλων να προλάβουν ή να περιορίσουν ορισμένες μορφές της μικρομεσαίας ιδίως εγκληματικότητας».
Αν και τα Συμβούλια αυτά δεν βρήκαν την αναμενόμενη απήχηση 27 χρόνια μετά από την ίδρυσή τους, είναι αρκετά ευοίωνο το γεγονός ότι αρκετοί Δήμοι έχουν ενεργά ΤοΣΠΠα και αναλαμβάνουν σημαντικές ενημερωτικές και ερευνητικές πρωτοβουλίες. Αρκετές από αυτές έχουν υποστηριχθεί από το Εργαστήριο Αστεακής Εγκληματολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου[8].
Από τις έρευνές μας αυτές προκύπτει μια ξεκάθαρα θετική στάση των πολιτών απέναντι στη λήψη προληπτικών πρωτοβουλιών και στο ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης προς αυτή την κατεύθυνση. Την ανάγκη αυτή ανέδειξε και η πρόσφατη Ημερίδα του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της Κεντρικής Ένωσης Δήμων και της Περιφερειακής Ένωσης Δήμων Κεντρικής Μακεδονίας, που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 26 Σεπτεμβρίου και στο πλαίσιο της οποίας παρουσιάστηκε η σημαντική έρευνα της Επιτροπής Εγκληματικότητας και Παραβατικότητας Νέων της ΚΕΔΕ, για την νεανική παραβατικότητα[9].
Αυτό που απουσιάζει, ωστόσο, είναι η έλλειψη κεντρικού συντονισμού παρόμοιων δράσεων, δεδομένης της μη λειτουργίας του Κεντρικού Συμβουλίου Πρόληψης ή της ύπαρξης ενός εξειδικευμένου φορέα Αντεγκληματικής Πολιτικής.
Σε κάθε περίπτωση, δεν θα πρέπει να λησμονούμε ότι η βία των νέων και των ανηλίκων είναι το σύμπτωμα μιας κρίσης που διέρχονται οι θεσμοί της κοινωνίας μας. Την εξήγηση θα πρέπει να την αναζητήσουμε από εκεί που ξεκινούν όλα: από την οικογένεια, το σχολείο, τη γειτονιά, το περιβάλλον ανάπτυξης και κοινωνικοποίησης του παιδιού, από την κοινωνία στην οποία ζούμε. Και, όπως κάθε κρίση, δεν είναι μόνο κρίση οικονομική, πανδημική, κοινωνική αλλά είναι και κρίση αξιών. Γι’ αυτό και τα πιο ευαίσθητα και ευάλωτα μέλη της κοινωνίας μας, οι ανήλικοι, είναι αυτά που δέχονται πιο άμεσα τις επιπτώσεις της και το εκδηλώνουν επίσης πιο άμεσα.
Ως κοινωνία, καλούμαστε να ακούσουμε το «καμπανάκι» αυτής της κρίσης και να προτείνουμε τις καλύτερες λύσεις, ιεραρχώντας ως σημαντικότερο κριτήριο την προστασία της ανηλικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η έμφαση θα πρέπει να δοθεί στην ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης των ανηλίκων και στη μείωση των παραγόντων διακινδύνευσης ειδικότερα για τους ανηλίκους και νέους που αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα και γίνονται πιο ευάλωτοι.
Η «συμμαχία της πρόληψης» που επικαλούμαι και υποστηρίζω όλα αυτά τα χρόνια της επιστημονικής, ερευνητικής και εφαρμοσμένης ενασχόλησής μου, προϋποθέτει επιστημονική γνώση, κοινωνική ευαισθησία, πολιτική βούληση και πρέπει να αποτελεί «δεσμό και δέσμευση» για τον κοινό στόχο που δεν είναι άλλος από μια καλύτερη κοινωνία.
Προς αυτή την κατεύθυνση είναι απαραίτητη:
- η σωστή ενημέρωση των αρμοδίων φορέων αλλά και των πολιτών,
- η διενέργεια διαγνωστικών ερευνών για τη συγκεκριμενοποίηση, τη χαρτογράφηση και την ιεράρχηση των προβλημάτων μικρομεσαίας εγκληματικότητας και παραβατικότητας ανηλίκων τα οποία μπορούν να διαχειριστούν προληπτικά,
- η κινητοποίηση των αρμόδιων θεσμικών και κοινωνικών φορέων για να επιτευχθεί η απαραίτητη διεταιρικότητα
- η διατύπωση προτάσεων προς εφαρμογή
- η εφαρμογή και αξιολόγησή τους.
Με γνώση και σωστό συντονισμό, η πρόληψη της εγκληματικότητας γενικότερα και της παραβατικότητας των ανηλίκων ειδικότερα, δεν θα παραμείνει ως ευχή αλλά θα υλοποιηθεί ως ρεαλιστική στόχευση.
[1] Πηγή: ΕΛ.ΑΣ. Στατιστικές επετηρίδες 2020 & 2025. Στα διαπραχθέντα αδικήματα περιλαμβάνονται κακουργήματα και πλημμελήματα, τετελεσμένα και απόπειρες. Στο σύνολο των θεωρούμενων ως δραστών περιλαμβάνονται οι γνωστοί κατά το μήνα βεβαίωσης του αδικήματος και άγνωστοι το μήνα βεβαίωσης, που αποκαλύφθηκαν στη διάρκεια του ίδιου έτους, αυτουργοί και συμμέτοχοι, συλληφθέντες και μη.
[2] Υπεύθυνος για την επεξεργασία των στατιστικών δεδομένων, ο Δρ. Δημήτριος Καλαμαράς.
[3] Αναλυτικά για παρόμοιες εφαρμογές στην Ελλάδα και διεθνώς, βλ. αντί άλλων: Χ.Ζαραφωνίτου, Πρόληψη της εγκληματικότητας σε τοπικό επίπεδο, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2003, καθώς και Χ.Καραγιαννίδης, Προς μια συμμετοχική αντεγκληματική πολιτική, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2011..
[4] Άρ. 16 Ν.2713/1999 & ΥΑ 3002/1/14-στ΄ ΥΔΤ για τη «Ρύθμιση θεμάτων λειτουργίας δημοτικών και κοινοτικών Συμβουλίων Πρόληψης Εγκληματικότητας και συνεργασίας αυτών με αρμόδιες αρχές και φορείς» (ΦΕΚ 12/14-1-2002).
[5] Άρ.13 Ν.3387/2005 για το «ΚΕΜΕΑ και άλλες διατάξεις».
[6] Άρ. 84 του Νόμου 3463/2006.
[7] Άρ.2παρ.1 ΥΑ 3002/1/14-στ΄.
[8] ΕΡΕΥΝΑ
[9] https://ita.org.gr/neaniki-paravatikotita-i-stratigiki-tis-aftodioikisis-gia-tin-prolipsi-kai-antimetopisi-tis/
Χριστίνα Ζαραφωνίτου, Καθηγήτρια Εγκληματολογίας, Διευθύντρια του Εργαστηρίου Αστεακής Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου-Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Εγκληματολογίας, Μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Πηγή: Μακεδονικά Νέα
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου