Το παιδικό βιβλίο «Hvordan Lager Man en Baby?» («Πώς Κάνεις ένα Μωρό;»), το οποίο έγραψε η Αννα Φίσκε το 2019, έγινε μεν μπεστ σέλερ στη Νορβηγία, όπου ζει η σουηδή συγγραφέας, αλλά έναν χρόνο αργότερα, όταν κυκλοφόρησε στο εξωτερικό, η δημιουργός του δέχτηκε απειλές θανάτου. «Δεν γνώριζα ότι είμαι τόσο γενναία συγγραφέας και εικονογράφος», σχολιάζει η Φίσκε μιλώντας στον Guardian, «Απλώς λέω τα πράγματα όπως έχουν».
Η Αννα Φίσκε δεν γράφει πολιτικές πολεμικές, αλλά βιβλία για παιδιά. Το βιβλίο της, που διανεμήθηκε σε αγγλόφωνες περιοχές μέσω του νεοζηλανδού εκδότη της, θεωρήθηκε «προσβλητικό» και προκάλεσε απειλές όταν κυκλοφόρησε στον Καναδά, ενώ απαγορεύτηκε σε αρκετές σχολικές βιβλιοθήκες των ΗΠΑ. «Είπαν πως είναι πορνογραφικό», λέει.
Η τολμηρή εικονογράφηση του βιβλίου της Φίσκε απεικονίζει με ζωηρά γραμμικά σχέδια σύνθετα ζητήματα, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF), η σπερματέγχυση και η υιοθεσία, καθώς και τι πηγαίνει πού κατά τη σεξουαλική επαφή, παρατηρεί στον Guardian ο Κρίστιαν Χάουζ. Ο ίδιος μίλησε με τη συγγραφέα και εικονογράφο παιδικών βιβλίων με αφορμή το Φεστιβάλ Νορβηγικής Λογοτεχνίας, που πραγματοποιείται στο Λιλεχάμερ από 1 έως 7 Ιουνίου.
Μια ομάδα μαμάδων από τη Ρωσία επικοινώνησε μαζί της, του είπε, για να διαμαρτυρηθεί για τις γκριμάτσες και τα παραμορφωμένα πρόσωπα γυναικών που γεννούν, στα σχέδιά της. «Είπαν, πρέπει να ζωγραφίζεις χαρούμενα πρόσωπα», θυμάται γελώντας. Η αντίδραση την άφησε άναυδη: «Σκέφτηκα: “Τι είναι αυτό; Τι φοβάται τόσο πολύ ο ενήλικας;».
Μια χώρα που διαφέρει
Αντίθετα, στη Νορβηγία όπου ζει η Φίσκε η ανεπιτήδευτη εισαγωγή των παιδιών στον τοκετό και σε άλλα «δύσκολα» θέματα γίνεται δεκτή με ανοιχτές αγκάλες. Η σειρά της «How to» έχει πουλήσει περισσότερα από 100.000 αντίτυπα και η ίδια τιμήθηκε το 2025 με το Brage, ένα από τα πιο αναγνωρισμένα λογοτεχνικά βραβεία της Νορβηγίας. Η επιτυχία της αντικατοπτρίζει μια λογοτεχνική βιομηχανία που αγκαλιάζει ενεργά τα θέματα-ταμπού.
Σύμφωνα με τη Norla (Norwegian Literature Abroad), την κυβερνητική υπηρεσία που προωθεί τα νορβηγικά βιβλία σε όλον τον κόσμο, η παιδική νορβηγική λογοτεχνία και εικονογράφηση στοχεύει «στην αναζήτηση, στην εξερεύνηση και στη φαντασία χωρίς όρια». «Τα παιδιά είναι ανεξάρτητα άτομα, με δικές τους σκέψεις, συναισθήματα και προοπτικές, και αξίζουν καλλιτεχνικές εκφράσεις που τα λαμβάνουν σοβαρά υπόψη», εξηγεί ο εκπρόσωπός της.
Τον Ιούνιο, στο Φεστιβάλ Νορβηγικής Λογοτεχνίας στο Λιλεχάμερ, τη μεγαλύτερη εκδήλωση του είδους στη Νορβηγία, αυτή η στάση εκδηλώνεται με υπερηφάνεια. Το φετινό πρόγραμμα παρουσιάζει βιβλία με μια ποικιλία ευαίσθητων θεμάτων όπως «αποκλεισμός, εκφοβισμός, ταυτότητα, queer λογοτεχνία, κλιματικά ζητήματα, προκλήσεις ψυχικής υγείας και άτομα που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα καταγωγής τους», λέει στον Guardian η διευθύντρια του φεστιβάλ, Μάριτ Μπόρκενχαγκεν. Παραδέχεται ότι δεν είναι όλα τα θέματα κατάλληλα για όλες τις ηλικιακές ομάδες, τονίζοντας ωστόσο ότι «εξαρτάται από το πώς ορίζετε τα δύσκολα θέματα και για ποιον θεωρούνται δύσκολα: τα παιδιά ή τους ενήλικες;».
Το φεστιβάλ έχει φιλοξενήσει στο παρελθόν την αμερικανίδα συγγραφέα, νικήτρια του βραβείου Astrid Lindgren, Λόρι Χαλς Αντερσον, η οποία έχει ασχοληθεί με τον βιασμό και την ανορεξία, με συνέπεια τα βιβλία της να έχουν απαγορευτεί στη χώρα της. «Αλλά στη Νορβηγία τα βιβλία της δεν αντιμετώπισαν τέτοια αντίδραση», λέει η Μπόρκενχαγκεν. Εξίσου ευπρόσδεκτη υποδοχή έγινε και σε εγχώρια ταλέντα: Το «Girls» της Κατρίνε Σαντμέλ, μια νορβηγική ιστορία για κορίτσια που τους αρέσουν τα κορίτσια (για αναγνωστικό κοινό 9 έως 11 ετών), και το «Super Brother» της Κατρίνε Λουίζε Φίνσταντ με εικονογράφηση της Καρολίνε Λ. Φέρσουντ, για ένα αγόρι με θνησιγενή αδελφή, έτυχαν θερμής υποδοχής από το κοινό του φεστιβάλ.
Η Αννα Φίσκε, εξάλλου, είναι τακτική θαμώνας στο φεστιβάλ του Λιλεχάμερ. Οταν συναντήθηκε με τον Κρίστιαν Χάουζ στην έκθεση παιδικού βιβλίου της Μπολόνια –νωρίτερα φέτος– είπε στον δημοσιογράφο του Guardian ότι τα παιδιά είναι σαν σφουγγάρια, που ρουφούν τις ανησυχίες των ενηλίκων: «Παρατηρούν ότι οι γονείς τους φοβούνται βλέποντας τον πόλεμο και τις ειδήσεις, και αρπάζουν αυτά που συζητάμε και δημιουργούν δικές τους ιδέες και σκοτεινά σύννεφα». Αποκάλυψε ακόμη ότι ο πατέρας της είχε διπολική διαταραχή, μια πάθηση που δεν της εξηγήθηκε ποτέ όταν ήταν παιδί. «Νομίζω ότι γι’ αυτό θέλω να γράφω αυτά τα βιβλία», εξήγησε.
Το θέμα είναι πώς θα το πεις
«Κατ’ αρχήν, μπορείς να πεις τα πάντα σε οποιονδήποτε», λέει στον Guardian ο Σβάιν Νίχους, νορβηγός συγγραφέας και εικονογράφος που γράφει παιδικά βιβλία μαζί με τη σύζυγό του, Γκρο Ντάλε. «Ολα έχουν να κάνουν με τη μορφή», παρατηρεί, «Σύμβολα, εκφραστικά σχέδια, ποιητική γλώσσα, μεταφορές». Στο έργο του ζευγαριού περιλαμβάνονται το «Angry Man» (για έναν βίαιο πατέρα) και το «The Octopus», το οποίο θίγει το θέμα της αιμομιξίας. Ο Νίχους λέει ότι το μόνο ταμπού, που υπάρχει είναι «να αφαιρούμε την ελπίδα από τα παιδιά… Δεν θα το έκανα ποτέ αυτό». Και προσθέτει ότι στόχος του είναι τα βιβλία του «να ανοίξουν πόρτες για να μπει λίγο φως σε αυτά τα δωμάτια».
Η νορβηγική προσέγγιση στηρίζεται σε δύο βασικούς παράγοντες, ο ένας είναι πολιτιστικός και ο άλλος οικονομικός, γράφει ο Κρίστιαν Χάουζ στην βρετανική εφημερίδα. Τονίζει ότι οι Σκανδιναβοί έχουν μια σημαντικά διαφορετική άποψη για την παιδική ηλικία από τους Βρετανούς (πόσο μάλλον σε σχέση με εμάς τους Ελληνες), μια άποψη στην οποία το παιδί έχει πολύ μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Υπάρχει πολύ λιγότερη πειθαρχία και πολύ περισσότερη συζήτηση μεταξύ των γενεών. Η γονεϊκή υπερπροστασία (Helicopter parenting) δεν είναι αποδεκτή, ενώ ένα στοιχείο κινδύνου θεωρείται φυσιολογικό, ακόμη και υγιές. Ο Γκούναρ Μπράιβικ, καθηγητής στη Νορβηγική Σχολή Αθλητικών Επιστημών στο Οσλο, έχει δηλώσει σχετικά: «Εχουμε αποτύχει ως γονείς αν τα παιδιά μας δεν έχουν σπάσει κανένα κόκκαλο μέχρι να γίνουν 18 ετών»…
Σε αυτό το χωρίς κανόνες πολιτισμικό τοπίο των παιδικών βιβλίων τα χρήματα παίζουν ρόλο: η νορβηγική εκδοτική βιομηχανία υποστηρίζεται από το κράτος, το οποίο αγοράζει ένα μεγάλο απόθεμα από κάθε βιβλίο για τις εθνικές βιβλιοθήκες του, ανεξάρτητα από τη δημοτικότητα του τίτλου. Τα βιβλία θεωρούνται μέρος μιας εργαλειοθήκης για γονείς και εκπαιδευτικούς. Οι, δε, συγγραφείς φροντίζονται επίσης με κρατικές επιχορηγήσεις. Το νορβηγικό μοντέλο, λοιπόν, δείχνει ότι ο πειραματισμός μπορεί να ανθίσει, όταν οι συγγραφείς δεν χρειάζεται να εξυπηρετούν την αγορά.
Φυσικά, τολμηροί εκδότες υπάρχουν και σε άλλες χώρες. Το βιβλίο «Girl With Scars» («Κορίτσι με ουλές») της γερμανίδας Λίλι Μπόγκενμπεργκερ, το οποίο παρουσιάστηκε σε ξένους εκδότες στην έκθεση της Μπολόνια, ακολουθεί τους αγώνες ενός 15χρονου κοριτσιού που αυτοτραυματίζεται. Οι ιταλικές εκδόσεις Corraini Edizioni σημείωσαν επιτυχία με το «Dove Andiamo Quando Moriamo?» («Πού πηγαίνουμε όταν πεθαίνουμε;») της Σάμι Ράμος, το οποίο κέρδισε φέτος το βραβείο Opera Prima στα βραβεία Bologna Ragazzi. Η προσέγγιση της Ράμος στη θνητότητα είναι ταυτόχρονα μακάβρια και χαρούμενη: το εξώφυλλο του βιβλίου της απεικονίζει ένα σώμα που βρίσκεται κάτω από το έδαφος περιτριγυρισμένο από σκουλήκια, ενώ ένα πουλί τσιμπολογάει τη γη από πάνω. Είναι ένα φιλοσοφικό βιβλίο χωρίς απαντήσεις. Αντίθετα, ο θάνατος αντιμετωπίζεται ως ένα διασκεδαστικό, άλυτο παζλ, γράφει ο Χάουζ στον Guardian.
Ο δημοσιογράφος της βρετανικής εφημερίδας επισημαίνει ακόμη ότι τα δύσκολα θέματα προκαλούν πολιτικές αντιδράσεις. Η απαγόρευση παιδικών βιβλίων δεν είναι κάτι που συμβαίνει μόνο στις ΗΠΑ. Το σχολείο Budmouth Academy στην αγγλική πόλη Γουέιμουθ αφαίρεσε πρόσφατα από τη λίστα ανάγνωσης της δευτέρας τάξης το νεανικό μυθιστόρημα «The Hate U Give», της Αντζι Τόμας για ένα μαύρο κορίτσι που αντιμετωπίζει τις φυλετικές διακρίσεις και την αστυνομική βία στις ΗΠΑ. Εξάλλου, όπως είπε στον Guardian η Eλενα Παζόλι, διευθύντρια της έκθεσης παιδικού βιβλίου της Μπολόνια, «Εδώ στην Ιταλία, ξέρω ότι η κυβέρνησή μας θα ήθελε πολύ να απαγορεύσει τα βιβλία».
Αλλά οι Νορβηγοί φαίνεται ότι διευρύνουν τα όρια περισσότερο από πολλούς άλλους. Η Φίσκε ενδιαφέρεται «πρώτα για τα παιδιά» και μετά για τους γονείς, όπως λέει στον δημοσιογράφο του Guardian. «Και πάντα γράφω βιβλία για τα οποία είμαι περίεργη. Πράγματα για τα οποία αναρωτιέμαι… Η ιδέα είναι το πιο σημαντικό πράγμα»,τονίζει.
Μήπως, όμως, κάποιες ιδέες είναι υπερβολικές για ένα παιδί; «Οχι. Τίποτα δεν είναι υπερβολικό. Είναι το πώς το λες», απαντάει η τολμηρή συγγραφέας. Προσπαθεί σκληρά, δε, να μην τρομάζει τους αναγνώστες της. «Εγραψα ένα βιβλίο για τον θάνατο και ήθελα να περιγράψω την αυτοκτονία, επειδή είναι κάτι συνηθισμένο», λέει. Και προσθέτει: «Επικοινώνησα με έναν παιδοψυχίατρο που εξέτασε αυτά που είχα γράψει και είπε: “Είναι πολύ καλό, αλλά μπορείς να το διατυπώσεις διαφορετικά”». Πολλά παιδιά πιστεύουν ότι είναι δικό τους λάθος όταν ένας γονέας αυτοκτονεί, λέει η Φίσκε. «Ηθελα να παρηγορήσω τα παιδιά και να πω: “Φταίνε οι γονείς, δεν είσαι εσύ, ποτέ δεν είσαι εσύ”. Θέλω να διώξω την παρεξήγηση, το φάντασμα στο μυαλό», τονίζει. Και έχει τόσο δίκιο!
Κική Τριανταφύλλη
Πηγή: Protagon.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου