Το «Μανιφέστο των Σιωπών» (Manifesto of Silences) της Irene Holub συνδυάζει την όπερα στη νοηματική γλώσσα, την κίνηση, τις προβολές και τον καθηλωτικό ήχο, δημιουργώντας ένα πρωτοποριακό έργο που προσκαλεί το κοινό σε έναν κοινό χώρο συλλογικότητας, πάθους και ανθεκτικότητας.
Οι τραγικές συνέπειες της γλωσσικής αποστέρησης των Κωφών ατόμων είναι ένα επαναλαμβανόμενο θέμα σε όλη την τέχνη, την ιστορία, την πολιτική και τον πολιτισμό της Κοινότητας των Κωφών. Το Manifesto of Silences, ένα θεατρικό έργο υπό την ηγεσία των Κωφών, που δημιουργήθηκε από την Irene Holub, είναι το πιο πρόσφατο αυστραλιανό πρότζεκτ που αναδεικνύει το ζήτημα αυτό.
Κάνοντας πρεμιέρα στο Arts House ως μέρος του Melbourne Fringe, το Manifesto of Silences αυτοπροσδιορίζεται ως «επανασχεδιασμός της όπερας», που ερμηνεύεται από έξι Κωφούς καλλιτέχνες χρησιμοποιώντας νοηματικές γλώσσες και σωματική ερμηνεία/απόδοση.
Επανεξετάζοντας το Συνέδριο του Μιλάνου
Η αφήγηση περιστρέφεται γύρω από τις τραγικές συνέπειες του Δεύτερου Διεθνούς Συνεδρίου για την Εκπαίδευση των Κωφών, το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Μιλάνο το 1880. Το γεγονός αυτό —γνωστότερο ως Συνέδριο του Μιλάνου— τάχθηκε υπέρ του προφορισμού (της διδασκαλίας των κωφών ατόμων να επικοινωνούν μέσω της προφορικής γλώσσας, με τη χρήση χειλεανάγνωσης και ομιλίας) έναντι της νοηματικής γλώσσας, επιταχύνοντας έτσι την καταπίεση των γλωσσών των Κωφών σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το έργο "Manifesto of Silences" διερευνά επίσης τις αντικρουόμενες αξίες σημαντικών ιστορικών προσωπικοτήτων —άλλων που υποστήριζαν τη νοηματική γλώσσα και άλλων που τάσσονταν υπέρ του προφορισμού—, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι Edward Gallaudet, Alexander Graham Bell και Charles Michel de l’Épée.
Σχετικά με το εγχείρημα, γραφει ο Samuel Martin: Ως Κωφός καλλιτέχνης, έχω δημιουργήσει δικές μου παραστάσεις που εστιάζουν στην εμπειρία των Κωφών. Αναρωτιέμαι: μήπως, επιστρέφοντας διαρκώς σε τραυματικά κεφάλαια της ιστορίας μας εντός της κοινότητας των Κωφών, εγκλωβιζόμαστε στην επανεμπειρία της αδικίας που έχουμε υποστεί; Ή μήπως είμαστε σε θέση να ανακτήσουμε το αφήγημά μας;
Ποια είναι η αξία της επανειλημμένης απεικόνισης —όπως επιχειρεί το «Μανιφέστο των Σιωπών» (Manifesto of Silences)— της «μακράς σκιάς της ιστορίας, όπου λαμβάνονταν αποφάσεις για τις ζωές των Κωφών, επηρεάζοντας την ταυτότητα και τη γλώσσα τους»;
Γιατί οι Κωφοί καλλιτέχνες και το κοινό —συμπεριλαμβανομένου και εμού του ιδίου— έλκονται τόσο πολύ από ιστορίες που επικεντρώνονται σε συστήματα και πεποιθήσεις τις οποίες επιδιώκουμε να αποδομήσουμε;”
Και συνεχίζει αναφέροντας την εμπειρία του από την πρεμιέρα:
“Στο φουαγιέ του Arts House, λίγο πριν από την πρεμιέρα του «Manifesto of Silences», η ατμόσφαιρα ήταν γεμάτη ενθουσιασμό. Είδα παλιούς φίλους, νέους φίλους, συναδέλφους και γνώριμα πρόσωπα να επικοινωνούν ελεύθερα στη νοηματική γλώσσα της Αυστραλίας (Auslan). Κοιτάζοντας γύρω στον χώρο, συνειδητοποίησα ξανά ότι η χρήση της νοηματικής γλώσσας αποτελεί μια διαρκή, δυναμική πράξη αντίστασης απέναντι στον «οραλισμό» (την επιβολή της προφορικής ομιλίας) και τον «ακουστικισμό» (audism) — δηλαδή τις προκαταλήψεις που πηγάζουν από την πεποίθηση ότι η ακοή είναι ανώτερη από την κώφωση.
Γεννήθηκα με απώλεια ακοής, η οποία μάλιστα επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο έμαθα τη νοηματική γλώσσα της Αυστραλίας (Auslan) μόλις στην ενήλικη ζωή μου. Μέχρι τα 18 μου, οπότε και ξεκίνησα να μαθαίνω Auslan, επικοινωνούσα αποκλειστικά μέσω του προφορικού λόγου. Κάποτε ρώτησα τη μητέρα μου γιατί δεν μεγάλωσα ως δίγλωσσος, μαθαίνοντας δηλαδή τόσο τα αγγλικά όσο και τη νοηματική. Μου απάντησε ότι αυτή η επιλογή δεν προτάθηκε ποτέ στους γονείς μου από τους επαγγελματίες υγείας και τους λογοθεραπευτές.
Οι αντιλήψεις που βασίζονται στον «ακουστικισμό» —δηλαδή την προνομιακή μεταχείριση των ακουόντων έναντι των κωφών— και οι οποίες υποβόσκουν σε τέτοιες καταστάσεις, έχουν βαθιές ρίζες στο παρελθόν. Ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Αριστοτέλης υποστήριζε ότι όσοι δεν μπορούσαν να μιλήσουν ήταν ανίκανοι να διδαχθούν. Ωστόσο, το Συνέδριο του Μιλάνου αποτελεί το σημαντικότερο σύγχρονο ορόσημο του ακουστικισμού, με τις επιπτώσεις του να γίνονται αισθητές ακόμη και 146 χρόνια αργότερα.
Τα πρακτικά του συνεδρίου περιγράφουν έξι διαφορετικά ζητήματα που αφορούν τις εντάσεις μεταξύ της προφορικής μεθόδου και των προσεγγίσεων που βασίζονται στη νοηματική γλώσσα ή στη διγλωσσία. Ένα από τα βασικά συμπεράσματα που προέκυψαν από τη συζήτηση αυτών των ζητημάτων ήταν η αδιαμφισβήτητη υπεροχή του προφορικού λόγου έναντι των νοημάτων όσον αφορά την επανένταξη του κωφού ατόμου στην κοινωνία και την παροχή μιας πληρέστερης γνώσης της γλώσσας, με αποτέλεσμα η προφορική μέθοδος να πρέπει να προτιμάται έναντι της χρήσης νοηματικών γλωσσών.
Οι συνέπειες αυτής της απόφασης είναι ακόμη και σήμερα αισθητές. Το 2025, ο Πρόεδρος της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Κωφών, Joseph Murray, επεσήμανε ότι «14 γενιές κωφών παιδιών έχουν βιώσει γλωσσική αποστέρηση» ως αποτέλεσμα του συνεδρίου του 1880.
Εγώ ο ίδιος ανήκω σε αυτές τις γενιές.”
Ένα διαφορετικό είδος όπερας
Μια τολμηρή επαναπροσέγγιση της όπερας, υπό την καθοδήγηση Κωφών δημιουργών, που ξεπερνά τα όρια της παραδοσιακής αφηγηματικής τέχνης. Η Holub και η ομάδα της έχουν δημιουργήσει έναν εκπληκτικό στοχασμό σχετικά με τις διαγενεακές επιπτώσεις της καταστολής της γλώσσας και του πολιτισμού των κωφών στο άτομο και την κοινότητα. Μέσα από δέκα πράξεις/ ενότητες, έξι ερμηνευτές επί σκηνής και περίπου δώδεκα ερμηνευτές σε προβολή, η παράσταση κινείται ρευστά μέσα στον χρόνο και τη μορφή για να εξερευνήσει βασικές στιγμές στην ιστορία των Κωφών της Δύσης, τόσο απελευθερωτικές όσο και περιθωριοποιητικές.
Δεν υπάρχει διερμηνεία από την Auslan στα Αγγλικά. Για το κωφό κοινό, είναι πάντα μια συγκλονιστική εμπειρία να παρακολουθεί μια παράσταση απευθείας από τους ίδιους τους ερμηνευτές, αντί μέσω διερμηνέων νοηματικής γλώσσας. Η Holub και η δημιουργική της ομάδα έχουν επιλέξει να μην χρησιμοποιούν διερμηνείς ή λεζάντες και με αποτέλεσμα το ακούον κοινό να κατανοεί βιωματικά τη συνθήκη της πολιτιστικής εμπειρίας χωρίς πλήρη πρόσβαση στο περιεχόμενο.
Πλούσιο και πολυεπίπεδο, το «Μανιφέστο των Σιωπών» είναι προσβάσιμο τόσο σε χρήστες της νοηματικής γλώσσας όσο και σε μη χρήστες, διευρύνοντας τα όρια του τι μπορεί να είναι η όπερα.
Στην ομιλία της στην πρεμιέρα, η Irene Holub ανέφερε ότι όταν παρακολουθούμε ή ακούμε Όπερα, συχνά αλληλεπιδρούμε με μια γλώσσα που είτε δεν μας είναι γνωστή είτε δεν τη μιλάμε άπταιστα. Το «Manifesto of Silences» αξιοποιεί βασικά στοιχεία της όπερας —όπως η κίνηση, ο εικαστικός σχεδιασμός, η ποιητική γλώσσα και ο ήχος— για να εξερευνήσει αυτά τα περίπλοκα και φορτισμένα ζητήματα.
Αντί για τη φωνή, η παράσταση επικοινωνεί μέσω της ποίησης στη νοηματική γλώσσα Auslan και της τεχνοτροπίας «Visual Vernacular» (μιας μορφής αφηγηματικής νοηματικής που ενσωματώνει χειρονομίες και παντομίμα), του χορού, των προβολών και των δονήσεων που προκύπτουν από τον ηχητικό σχεδιασμό. Όλα αυτά συνθέτουν μια μοναδική μουσικότητα, η οποία γίνεται αντιληπτή μέσω της όρασης και της σωματικής αίσθησης, και όχι μέσω της ακοής.
Σε κριτική του έργου, ο Darby Turnbull αναφέρει για τα τεχνικά ζητήματα: “Οι προβολές του Rhian Hinkley, ιδιαίτερα ένα εκπληκτικό μοτίβο κύματος, συμπληρώνονται από τον σχεδιασμό φωτισμού της Bronwyn Pringle, η οποία χρησιμοποιεί μερικές ισχυρές σιλουέτες για να δημιουργήσει ισχυρή οπτική ποίηση. Η ηχητική σύνθεση της Sharyn Brand είναι ένα αισθητηριακό θαύμα, με ισχυρή χρήση ηλεκτρονικών κρουστών και παρέχει ένα ισχυρό, απτικό ηχοτοπίο για να υποστηρίξει τις εξαιρετικές ερμηνείες του συνόλου”.
Εντυπωσιασμένος δηλώνει και από τον Walter Kadiki, ο οποίος, όπως αναφέρει, “είναι μια απόλυτα καθηλωτική σκηνική παρουσία. Απόλυτος μάστορας της αυτοέκφρασης, είναι σε θέση να μεταφέρει θύελλες θλίψης, οργής και ντροπής για την σκληρή κληρονομιά που η κυρίαρχη κουλτούρα έχει επιβάλλει στους κωφούς. Η ερμηνεία του μοιάζει περισσότερο συνδεδεμένη με τις αντιλήψεις μας για την παραδοσιακή όπερα. Τολμηρές, βαρυτικές επιδείξεις συναισθημάτων που μπορούν να γεμίσουν έναν μεγάλο χώρο, ενώ παράλληλα περιέχουν τις αποχρώσεις για να σχηματίσουν μια καμπύλη.”
Μια φράση που έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στον Martin είναι (σε δική του απόδοση): «Η γλώσσα είναι σαν τη βροχή· μια σταγόνα αρκεί για να δημιουργήσει κυματισμούς». Όπως και το νερό, η γλώσσα μπορεί να λειτουργήσει είτε αναζωογονητικά είτε καταστροφικά.
Η χρήση της Auslan και της «Visual Vernacular» αποδίδει με δυναμικό τρόπο την ιδέα της γλώσσας ως κάτι απτό. Σε ορισμένα σημεία, οι κωφοί ερμηνευτές σφίγγουν τις γροθιές τους, σαν η γλώσσα να είναι κάτι που μπορεί κανείς κυριολεκτικά να κρατήσει στα χέρια του. Σε άλλα σημεία, η ερμηνευτική εικόνα παρουσιάζει τη γλώσσα ως κάτι που μπορείς να αγγίξεις, να αγαπήσεις, να προσφέρεις ως δώρο —αλλά και κάτι που μπορεί να σου αφαιρεθεί.
Η συλλογική επεξεργασία του τραύματος
Διερευνώντας τη βαριά σκιά της ιστορίας —όπου ελήφθησαν αποφάσεις για τις ζωές των Κωφών με στόχο την καταστολή της ταυτότητας και της γλώσσας τους—, το «Μανιφέστο των Σιωπών» αποτελεί μια εμπειρία φορτισμένη με αθωότητα, καταπίεση, προδοσία και μετασχηματισμό.
Η παράσταση κλείνει με ένα δυνατό μήνυμα: υπάρχει ακόμη μεγάλη ανάγκη για συνεχή διεκδίκηση της γλωσσικής ισότητας.
Το τελευταίο τρίτο του έργου, όπως αναφέρει ο Turnbull, διερευνά με δεξιοτεχνία τη συναισθηματική αναμέτρηση με την επιβολή —από την πλευρά των ακουόντων πολιτισμών— και την εξάλειψη διαφόρων μέσων επικοινωνίας. Το σόλο χορού της Anna Seymour, με τίτλο "Am I Crazy", αποδίδει με τέχνη τον τρόπο με τον οποίο το σώμα εσωτερικεύει την αδικία και το τραύμα —είτε βιωμένα άμεσα είτε κληρονομημένα. Μέσα από κινήσεις γεμάτες ένταση και οργή, η ερμηνεύτρια αναπαριστά γενιές νέων ανθρώπων —μυαλά και ψυχές— που παραμορφώνονται και απομονώνονται.
Είναι, λοιπόν, απόλυτα ταιριαστό το γεγονός ότι η Holub αφιερώνει τις τελευταίες στιγμές στη ζωτικότητα της κοινότητας και της σύνδεσης: τα μέλη του συνόλου ενώνονται —με μια αίσθηση πικρίας και κόπωσης, αλλά και με ενότητα— προτού παραχωρήσουν τη σκηνή σε μέλη της αυστραλιανής κοινότητας των Κωφών, τα οποία προβάλλονται στην οθόνη.
Στο τέλος, τι μένει από αυτήν την παράσταση. Ο Samuel Martin σημειώνει: “Παρά τον σοβαρό αυτό τόνο, η παράσταση με έκανε να στοχαστώ γύρω από τα θετικά αποτελέσματα της συλλογικής επεξεργασίας ενός κοινού τραύματος. Το συλλογικό τραύμα φέρνει μαζί του και τη συλλογική ίαση. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η κοινότητά μας θα επιστρέφει πάντα σε αυτές τις ιστορίες.”
Λίγα λόγια για τη δημιουργό
Η Irene Holub είναι Κωφή καλλιτέχνιδα, δημιουργός ταινιών, επιμελήτρια και ακτιβίστρια –προερχόμενη από διαφορετικό πολιτισμικό και γλωσσικό υπόβαθρο–, της οποίας η διεπιστημονική πρακτική διερευνά την ανθρώπινη σύνδεση μέσα από την κουλτούρα, τη γλώσσα και την ταυτότητα των Κωφών. Αξιοποιώντας μέσα όπως οι προβολές, ο κινηματογράφος, η περφόρμανς, οι εγκαταστάσεις, η ποίηση και τα πολυμέσα, χρησιμοποιεί την οπτική αφήγηση για να αναδείξει γλώσσες που παραμένουν αθέατες, βιωματικές εμπειρίες και σύνθετα συναισθηματικά τοπία.
Από το 2008, η Irene Holub έχει δημιουργήσει ένα σημαντικό έργο που πηγάζει από την κοινότητα των Κωφών, συμπεριλαμβανομένων των: *Invisible Skin* (2019–2021), *Chaos* (2022), *Deaf Heart* (2023), *Blue* (2024), *Manifesto of Silences* (2025–2026) και *Places of Belonging* (2022–2024).
Με εμπειρία άνω των 30 ετών, η Irene Holub αποτελεί ηγετική μορφή στον χώρο των τεχνών των Κωφών και της πολιτιστικής ανάπτυξης. Είναι συνιδρύτρια του FLOW Festival, παρέχει καθοδήγηση (mentoring) και ηγείται διεθνών καλλιτεχνικών συνεργασιών, ενώ υπήρξε πρωτοπόρος στη δημιουργία ξεναγήσεων σε εκθέσεις τέχνης στη νοηματική γλώσσα (Auslan), ενισχύοντας την πρόσβαση των Κωφών στις εικαστικές τέχνες.
Ένα έργο που πρέπει να αναζητηθεί από την Κοινότητα Κωφών της Ελλάδας, να μεταφραστεί και να παρουσιαστεί στο ελληνικό κοινό.
Ευλαμπία Αγγέλου
Διερμηνέας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας
Ανεξάρτητη Ερευνήτρια
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου