Στο εικονογραφημένο βιβλίο το προφίλ των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας διαμορφώνεται κάτω από την καταλυτική επίδραση των κλασικών παραμυθιών, όπου οι ηλικιωμένες εμφανίζονται κυρίως ως κακές μάγισσες, θείες ή ζηλόφθονες πεθερές. Αντίθετα, στις σύγχρονες μικρές ιστορίες κυριαρχεί η στερεοτυπική φιγούρα της γιαγιάς, ένας ρόλος σαφώς ετεροπροσδιοριζόμενος, αφού ορίζεται σε σχέση με τα εγγόνια, αλλά και περιοριστικός, μια και εξαντλείται αποκλειστικά στη φροντίδα των άλλων. Οι γιαγιάδες των εικονογραφημένων εγκλωβίζονται στο μοναδικό ίσως «θετικό» ρόλο που τους αναγνωρίζεται στα βιβλία και την κοινωνία, εκείνον της διαρκούς προσφοράς και της ακούραστης φροντίδας, ενώ σπανιότατα παρουσιάζονται εκτός οικογενειακού πλαισίου με επιθυμίες, δράση και έντονη κοινωνική παρουσία.
Η συγκεκριμένη εικόνα της γιαγιάς αποτελεί δείγμα ηλικιακού ρατσισμού (ageism), με άλλα λόγια απηχεί τις στερεοτυπικές και συχνά περιοριστικές αντιλήψεις που συνδέονται με την ηλικία, και οι οποίες, παρόλο που αποτελούν κοινωνική κατασκευή, επηρεάζουν το πώς οι άλλοι αντιμετωπίζουν τους μεγαλύτερους ανθρώπους, αλλά και πώς οι ίδιοι βλέπουν τον εαυτό τους. Σε μια κοινωνία, όπως η δική μας, που η νεότητα, η παραγωγικότητα και η σωματική ακμή εξιδανικεύονται, το γήρας συχνά αντιμετωπίζεται ως παρακμή, φθορά ή βάρος -μια αρνητική αντιμετώπιση που ενισχύεται περισσότερο στην περίπτωση των γυναικών παίρνοντας τη μορφή ενός έμφυλου ηλιακού ρατσισμού (gendered ageism).
Κάποιες φορές όμως και στο χώρο του παιδικού βιβλίου τα στερεότυπα αρχίζει να αμφισβητούνται. Συμβαίνει στις Μικρές Μεγάλες Κυρίες (Little Old Ladies) που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Μαρίας Παπαγιάννη και προσφέρουν μια χιουμοριστική και ανατρεπτική ματιά στην τρίτη ηλικία. Στο εικονογραφημένο της Franziska Kalch δίπλα στις γνώριμες σκηνές, όπου μεγαλύτερες γυναίκες ετοιμάζουν κουλουράκια, αποκοιμιούνται μπροστά στην τηλεόραση ή αφηγούνται ιστορίες στα παιδιά, συνυπάρχουν κι άλλες που τις παρουσιάζουν να χορεύουν, να μακιγιάρονται, να φλερτάρουν. Και στις δύο περιπτώσεις οι ηρωίδες διασκεδάζουν με την ψυχή τους και χαίρονται τη ζωή τους. Με έντονες γραμμές και μια παλέτα πληθωρικών χρωμάτων, που συνειδητά διαφοροποιούνται από τα άτονα παστέλ της ησυχίας και της παραίτησης, η Kalch δημιουργεί εκφραστικές φιγούρες που αποπνέουν μια αίσθηση ελευθερίας και χαράς. Οι ρυτίδες και τα γκρίζα μαλλιά υπάρχουν, όχι ως σημάδια φθοράς, μα ως ίχνη εμπειρίας εκείνων που διεκδικούν για τον εαυτό τους μια συναρπαστική ζωή γεμάτη εκπλήξεις.
Στο βιβλίο, που ξεκίνησε ως διπλωματική εργασία της Franziska Kalch στο Bauhaus Universität Weimar, η δημιουργός επιδίωξε, χρησιμοποιώντας το χιούμορ ως εργαλείο κοινωνικής κριτικής, να υπογραμμίσει ότι η ζωτικότητα και η χαρά της ζωής δεν σβήνουν με την ηλικία. Η ίδια, σε σημείωσή της μέσα στο βιβλίο, ευχαριστεί παιδιά τεσσάρων και δέκα ετών που απαντώντας σε ερωτήσεις για το τι νιώθουν, τι κάνουν, τι χαίρονται και με τι λυπούνται οι ηλικιωμένοι, τη βοήθησαν να κατανοήσει τι σημαίνει να είσαι «μεγάλος». Οι απαντήσεις των παιδιών υπήρξαν αφετηρία για τις Μικρές Μεγάλες Κυρίες, αποκαλύπτοντας συγχρόνως ότι η παιδική ματιά, πριν ακόμη διαποτιστεί από τα κοινωνικά στερεότυπα, μπορεί να συλλάβει την τρίτη ηλικία με μεγαλύτερη ανοιχτότητα.
Η Franziska Kalch επέλεξε με μεγάλη προσοχή, εκτός των άλλων, και τον τίτλο του βιβλίου της παίζοντας συνειδητά με τις δύο αντικρουόμενες νοηματοδοτήσεις μιας διαχρονικής φράσης. Αρχικά ο όρος little old lady (=μικρή μεγάλη κυρία) ξεκίνησε ως στερεοτυπικό κλισέ, περιγράφοντας την εύθραυστη, παθητική γυναίκα μεγάλης ηλικίας, που παραμένει περιορισμένη στο ρόλο της ακίνδυνης, ντροπαλής γιαγιάς μιας άλλης εποχής. Όπως χαρακτηριστικά αποτυπώθηκε στο ομώνυμο νοσταλγικό τραγούδι του Hoagy Carmichael (1939),[1] η ηλικιωμένη παρουσιάζεται τυλιγμένη σε δαντέλες, γλυκιά και παθητική. Και εδώ η λέξη little («μικρή») λειτούργησε υποτιμητικά, αφαιρώντας το δυναμισμό και την αυτενέργεια από την προσωπικότητά της. Επιπλέον, η ίδια φράση little old lady (=μικρή μεγάλη κυρία) έχει χρησιμοποιηθεί παλιότερα εκτενώς και στην προώθηση μεταχειρισμένων αυτοκινήτων («ανήκε σε μια μικρή μεγάλη κυρία που το πήγαινε μόνο στην εκκλησία τις Κυριακές»), προκειμένου να υπονοηθεί ότι το όχημα βρίσκεται σε άριστη κατάσταση λόγω ελάχιστης χρήσης.
Η ανατροπή στη σημασία της φράσης little old lady (=μικρή μεγάλη κυρία) επήλθε τη δεκαετία του ’60, αρχικά με τις ευρηματικές διαφημίσεις της αυτοκινητοβιομηχανίας Dodge, όπου μια καθωσπρέπει, παραδοσιακή ηλικιωμένη, που ενσαρκώνει η Αμερικανίδα ηθοποιός Kathryn Minner, αμέσως μόλις πιάσει το τιμόνι μεταμορφώνεται σε αξεπέραστη οδηγό ταχύτητας με το πόδι της διαρκώς κολλημένο στο γκάζι.[2] Αυτή η εικόνα ενέπνευσε το 1964 το θρυλικό ροκ κομμάτι των Jan and Dean, The Little Old Lady from Pasadena (1964)[3], το οποίο παρουσίαζε τη «γιαγιά-τρόμο» των δρόμων να κερδίζει τους πάντες σε κόντρες ταχύτητας. Μετά απ’ αυτό, η φράση μικρή μεγάλη κυρία έπαψε να δηλώνει μια παραδοσιακή γλυκιά γιαγιάκα, και μετατράπηκε σε σύμβολο αντισυμβατικότητας και ζωντάνιας.
Αυτήν την παράδοση φαίνεται να συνεχίζει και η Franziska Kalch με το βιβλίο της, μετατρέποντας γνωστά ηλικιακά στερεότυπα σε μια ιστορία αγέραστης χαράς και ζωντάνιας. Το εικονογραφημένο βιβλίο για ηλικιωμένες κυρίες, που συνοδεύτηκε από ένα αντίστοιχο για κυρίους (Alte Herren), αποτέλεσε συνειδητή προσπάθεια μετατροπής μιας γνώριμης φράσης σε χιουμοριστικά οπτικολεκτικά επεισόδια ειρωνείας και επανανοηματοδότησης. Καθώς το βιβλίο δομείται γύρω από μια αντίθεση, την ίδια στιγμή που αναπαράγει στερεότυπα, συγχρόνως καταφέρνει να υπογραμμίσει την ανεπάρκειά τους. Έτσι, ενώ επιλέγονται παραδοσιακά στοιχεία εξωτερικής εμφάνισης (μπαστούνια, γυαλιά, ακουστικά βαρηκοΐας), οι γηραιές κυρίες διακρίνονται από έντονη διάθεση για ζωή και απολαμβάνουν πλούσιες εμπειρίες. Παράλληλα, χωρίς ποτέ να πάψει να είναι αστείο, το βιβλίο καταφέρνει να ασκήσει κριτική στον τρόπο που η κοινωνία δημιουργεί ιδεολογήματα για τους ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας.
Σε αυτό συμβάλλει και η εικόνα του εξωφύλλου που λειτουργεί ως οπτικός φόρος τιμής στη θρυλική γιαγιά ραλίστρια της Pasadena. Όπως η γηραιά κυρία της διαφήμισης αυτοκινήτων φορώντας το τυπικό, γλυκό καπελάκι της μετατρεπόταν στο ‘φόβο της ασφάλτου’, έτσι και οι ηρωίδες της Kalch διατηρώντας τα στερεοτυπικά τους ρούχα (πέρλες, καπελάκια, λουλουδάτα φορέματα), επιδίδονται στις δικές τους ‘extreme’ δραστηριότητες. Οι ηλικιωμένες κυρίες της Kalch απεικονίζονται να συμμετέχουν σε αγώνες ταχύτητας, ακόμη και με τη βοήθεια τροχήλατων μέσων, όπως αναπηρικών αμαξιδίων ή καροτσιών για ψώνια, παραπέμποντας απευθείας στο «Go Granny, Go!», μόνιμη επωδό του κλασικού τραγουδιού του 1964.
Σε ένα βιβλίο που συνομιλεί όχι μόνο με τα κοινωνικά δεδομένα του σήμερα, αλλά και με τη διαχρονική ποπ κουλτούρα, η υποτιμητική παλιομοδίτικη φράση little old lady (που θα μπορούσε να μεταφραστεί και ως γλυκιά γιαγιάκα) αναποδογυρίζεται, φανερώνοντας ότι οι ηλικιωμένοι έχουν ενέργεια, χιούμορ και άσβηστη διάθεση για ζωή. Η Franziska Kalch επιλέγοντας το συγκεκριμένο τίτλο και αυτήν την αισθητική προετοιμάζει τον αναγνώστη, από το εξώφυλλο ακόμη, για ό,τι θα ακολουθήσει στο βιβλίο: μέσα από μια χιουμοριστική και φαινομενικά ανώδυνη αφήγηση θα γίνει μάρτυρας ενός ‘ράλι’ ζωής που σπάει τα κοντέρ των ηλικιακών προκαταλήψεων.
[1] Δες τους στίχους του τραγουδιού:
Little old lady passing by, catching everyone’s eye
You have such a charming manner, sweet and shy
Little old bonnet set in place and a smile on your face
You’re a perfect picture in your lavender and lace
A little bit of business here, a little bit of business there
……………………………………………………….
……………………………………………………….
[2] Το ίδιο μοτίβο συναντάται και σε πιο σύγχρονες διαφημίσεις. Δες: Buying a Volkswagen from an old lady…, https://www.youtube.com/watch?v=qG4IaHgqH00
[3] Άκου το τραγούδι: https://www.youtube.com/watch?v=D7f9hsFrKUY
Και οι στίχοι:
It’s the little old lady from Pasadena
The little old lady from Pasadena
(Go granny, go granny, go granny, go)
……………………………………………………….
The little old lady from Pasadena
She drives real fast and she drives real hard
She’s the terror of Colorado boulevard
It’s the little old lady from Pasadena
If you see her on the strip, don’t try to choose her
(Go granny, go granny, go granny, go)
……………………………………………………….
……………………………………………………….
Αγγελική Γιαννικοπούλου, Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας, ΤΕΑΠΗ, ΕΚΠΑ.
Πηγή: oanagnostis.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου